2.100 tỷ USD sắp đổi chủ và làn sóng thừa kế tái định hình kinh tế Trung Quốc

Trong bối cảnh nền kinh tế chậm lại và cơ hội thu hẹp, Trung Quốc đang chứng kiến một hiện tượng tương đối mới: sự hình thành và chuyển giao tài sản thừa kế quy mô lớn. Đây là hệ quả trực tiếp của hơn 40 năm cải cách kinh tế - khi lần đầu tiên sau thời kỳ xóa bỏ sở hữu tư nhân, một thế hệ doanh nhân đã tích lũy được khối tài sản đáng kể và nay bắt đầu bước vào giai đoạn chuyển giao cho thế hệ sau.

Ông Chen Kai, người làm việc tại Trung tâm Đăng ký Di chúc Trung Quốc - một tổ chức có sự hậu thuẫn của nhà nước - ví công việc của mình giống như việc “khuyến khích sử dụng bao cao su”: ban đầu người dân còn e dè, nhưng khi nhận thức được rủi ro, họ bắt đầu quan tâm đến việc bảo vệ tài sản. Tuy nhiên, trở ngại lớn nằm ở yếu tố văn hóa. Việc lập di chúc hay thậm chí việc sở hữu tài sản lớn để truyền lại vốn là khái niệm còn rất mới trong xã hội Trung Quốc hiện đại.

Thế hệ đầu tiên phất lên nhanh chóng sau cải cách của ông Đặng Tiểu Bình đang dần qua đời. Trung tâm của ông Chen vì thế đang hỗ trợ người cao tuổi lập và đăng ký di chúc. Dù vậy, chính ông cũng bày tỏ sự mâu thuẫn: trong khi một bộ phận nhỏ sẽ sớm thừa kế khối tài sản khổng lồ, thì phần lớn giới trẻ lại đang đối mặt với triển vọng kinh tế ngày càng ảm đạm. Ông cho rằng thu nhập từ thừa kế nên bị đánh thuế: “Thật vô lý nếu một quốc gia xã hội chủ nghĩa lại không áp dụng thuế thừa kế”.

Kể từ cuối thập niên 1970, khi ông Đặng Tiểu Bình mở cửa nền kinh tế và cho phép “một bộ phận người dân làm giàu trước” như bước đệm hướng tới “thịnh vượng chung”, số lượng người giàu tại Trung Quốc đã tăng mạnh. Chỉ riêng năm 2025, Trung Quốc đại lục có thêm 70 tỷ phú mới, nâng tổng số lên 470 người, với tổng tài sản khoảng 1.800 tỷ USD. Tuy nhiên, gần như toàn bộ số tài sản này là do tự thân tạo dựng: 98% tỷ phú Trung Quốc là tự thân, cao hơn đáng kể so với Hồng Kông và Đài Loan.

Dù vậy, tài sản đang ngày càng tập trung vào nhóm người cao tuổi. Năm 2025, gần một nửa số cá nhân sở hữu tài sản từ 5 tỷ nhân dân tệ trở lên có độ tuổi từ 60 trở lên, tăng mạnh so với chỉ 23% năm 2016. Trong thập kỷ bắt đầu từ năm 2025, các cá nhân Trung Quốc có tài sản trên 5 triệu USD dự kiến sẽ chuyển giao tổng cộng khoảng 2.100 tỷ USD cho thế hệ kế tiếp.

Quá trình này được dự báo sẽ không hề suôn sẻ. Một nghiên cứu của Đại học Thanh Hoa cho thấy trong số 67 doanh nhân hoặc cổ đông kiểm soát của các công ty niêm yết qua đời giai đoạn 2003-2024, chỉ có 6 người lập di chúc. Thiếu vắng cơ chế pháp lý rõ ràng khiến tranh chấp tài sản trở nên phổ biến.

Tranh chấp thừa kế và hệ quả pháp lý – xã hội

Trường hợp điển hình là ông Zong Qinghou, nhà sáng lập tập đoàn đồ uống Wahaha, qua đời năm 2024. Dù con gái được cho là người thừa kế duy nhất, ba người khác bất ngờ xuất hiện, tự nhận là con và yêu cầu chia hơn 2 tỷ USD tài sản. Vụ kiện kéo dài chưa có hồi kết và trở thành tâm điểm chú ý toàn quốc, khiến nhiều doanh nhân bắt đầu quan tâm nghiêm túc đến việc lập di chúc.

Số lượng tranh chấp thừa kế tại tòa án cũng tăng vọt. Trong giai đoạn 2006-2015 có chưa đến 90.000 vụ, nhưng từ 2016-2025 con số này đã tăng gần 5 lần. Nguyên nhân không chỉ đến từ quy mô tài sản lớn hơn, mà còn do cấu trúc gia đình ngày càng phức tạp: tỷ lệ ly hôn tăng, quan hệ ngoài hôn nhân, con cái sống ở nước ngoài, hay các cặp đôi không con.

Theo luật Trung Quốc, tài sản được chia đều cho cha mẹ, vợ/chồng và con cái - kể cả con ngoài giá thú - nhưng nhiều người lại muốn để lại cho cháu hoặc bạn đời không đăng ký kết hôn. Thêm vào đó, không ít di chúc bị tuyên vô hiệu.

Vấn đề không chỉ giới hạn ở giới siêu giàu. Tầng lớp trung lưu, với khoảng 500 triệu người, cũng đã tích lũy tài sản đáng kể, đặc biệt thông qua sở hữu bất động sản. Tỷ lệ sở hữu nhà tại đô thị tăng từ 20% năm 1980 lên 96% năm 2022.

Hiện khoảng 70% tài sản hộ gia đình nằm trong bất động sản. Điều này khiến những trường hợp như một phụ nữ độc thân 46 tuổi tại Thượng Hải qua đời mà không có di chúc hay người thân trở thành bài toán pháp lý ngày càng phổ biến.

Bất bình đẳng gia tăng

Sự phức tạp trong chuyển giao tài sản đã thúc đẩy sự phát triển của các khóa học dành cho “thế hệ thứ hai giàu có”. Ước tính đến giữa thập niên 2030, khoảng 3 triệu doanh nghiệp gia đình tại Trung Quốc sẽ được chuyển giao. Tốc độ tích lũy tài sản của Trung Quốc trong 40 năm qua vượt xa phương Tây, nơi quá trình tương tự kéo dài cả thế kỷ.

Một xu hướng đáng chú ý là hôn nhân giữa các gia đình giàu có nhằm củng cố tài sản. Các mối quan hệ chằng chịt trong giới thượng lưu đang hình thành một tầng lớp gần như khép kín. Kết quả là sự tập trung tài sản ngày càng rõ nét: năm 2024, 1% người giàu nhất nắm giữ 30% tổng tài sản quốc gia, trong khi 10% người giàu nhất nắm giữ 68%, tăng mạnh so với ba thập kỷ trước.

Trong khi đó, nhận thức xã hội đang thay đổi đáng kể. Trước đây, đa số người dân tin rằng thành công đến từ nỗ lực và năng lực cá nhân. Nhưng đến năm 2023, chỉ còn 28% tin rằng “nỗ lực sẽ được đền đáp”. Thay vào đó, nhiều người cho rằng xuất thân và các mối quan hệ mới là yếu tố quyết định thành công. Cảm nhận về khả năng dịch chuyển xã hội cũng suy giảm rõ rệt.

Tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm 16-24 tuổi không đi học ở mức 17%. Các công việc trong khu vực nhà nước trở nên cực kỳ cạnh tranh, với hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người ứng tuyển cho một vị trí. Đồng thời, dư luận ngày càng bất mãn với hiện tượng “luobokeng” - những vị trí tuyển dụng được “thiết kế sẵn” cho một ứng viên cụ thể.

Tâm lý này phản ánh rõ trong đời sống giới trẻ. Nhiều người tin rằng thành công không còn phụ thuộc vào học vấn hay nỗ lực, mà phụ thuộc vào “xuất thân”. Một số chấp nhận sống ở mức trung bình, trong khi số khác chọn “nằm phẳng” - từ bỏ cuộc đua khắc nghiệt. Hiện tượng “kenlao” (sống dựa vào cha mẹ) hay “full-time children” (con cái sống toàn thời gian cùng gia đình) ngày càng phổ biến.

Phản ứng chính sách và sự thay đổi hành vi của thế hệ trẻ

Sự gia tăng bất bình đẳng cũng khiến giới lãnh đạo Trung Quốc lo ngại. Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh “thịnh vượng chung” là mục tiêu chính trị quan trọng, đồng thời khẳng định không để khoảng cách giàu nghèo trở nên không thể thu hẹp. Tuy nhiên, chính sách vẫn ưu tiên “làm bánh lớn trước rồi chia sau”, thay vì tái phân phối mạnh mẽ.

Dù vậy, Trung Quốc vẫn trì hoãn việc áp dụng thuế thừa kế. Lo ngại bao gồm tác động tiêu cực đến tăng trưởng, nguy cơ dòng vốn chảy ra nước ngoài, và cả yếu tố lợi ích của tầng lớp tinh hoa. Việc áp thuế cũng có thể làm lộ ra các vấn đề tham nhũng.

Hiện chưa có dấu hiệu bất ổn xã hội quy mô lớn, nhưng những thay đổi trong kỳ vọng của giới trẻ là rõ rệt. Một số người từ bỏ khát vọng vươn lên, trong khi những người khác coi hôn nhân là con đường nhanh nhất để cải thiện địa vị. Ngay cả trong giới giàu có, thế hệ kế tiếp cũng có xu hướng thận trọng hơn, ưu tiên bảo toàn tài sản thay vì chấp nhận rủi ro.

Sự chuyển đổi này phản ánh một thực tế: nếu như thế hệ trước hưởng lợi từ “lợi tức thời đại”, thì thế hệ hiện tại phải đối mặt với một nền kinh tế đã bão hòa hơn, cạnh tranh khốc liệt hơn và cơ hội hạn chế hơn. Như một doanh nhân nhận xét, trước đây nỗ lực có thể giúp một người đi từ “1 lên 50 hoặc 100”, còn hiện tại chỉ là từ “1 lên 1,2”. Trần cơ hội đã hạ thấp, yếu tố giai cấp ngày càng đóng vai trò quyết định.

Theo The Economist