35 quốc gia làm dự án 850.000 tỷ đồng: Nga đưa chuyên gia sang làm, Trung-Nhật cung cấp công nghệ then chốt

Bốn năm sau cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine, hợp tác khoa học Nga–châu Âu gần như bị cắt đứt hoàn toàn.

Các nhà khoa học Nga đã bị loại khỏi Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu (CERN) ở Geneva. Một dự án xe tự hành thám hiểm Sao Hỏa chung rơi vào trạng thái “đóng băng”. Hoạt động chia sẻ dữ liệu tại biển Barents và nghiên cứu về hiện tượng băng vĩnh cửu tan chảy cũng bị đình trệ.

Thế nhưng, tại miền Nam nước Pháp, các nhà vật lý, kỹ sư và nhà quản lý từ Nga và châu Âu vẫn đang tiếp tục cùng nhau lắp ráp một lò phản ứng nhiệt hạch khổng lồ.

Khoảng 35 quốc gia đang tham gia dự án Lò phản ứng nhiệt hạch thử nghiệm quốc tế (ITER), với mục tiêu biến nhiệt hạch thành nguồn năng lượng sạch khả thi. Dự án này đã vượt qua những va chạm địa chính trị.

“Mọi người để lại hộ chiếu của mình bên ngoài khi bước vào cơ sở”, Tổng giám đốc ITER Pietro Barabaschi cho biết.

Mỗi quốc gia đóng góp thông qua hình thức “hiện vật” – tức cung cấp linh kiện và chất xám thay vì tiền mặt. Nga đảm nhận sản xuất các bộ phận nam châm dùng để duy trì phản ứng, hệ thống xả giúp giữ môi trường phản ứng sạch, cùng các tấm hấp thụ neutron năng lượng cao sinh ra từ quá trình nhiệt hạch.

"Không có đóng góp nào là không thể thay thế, nhưng việc tìm nguồn thay thế có thể gây chậm trễ", ông Barabaschi nói. ITER không có nhiều dư địa cho những chậm trễ như vậy. Dự án từ lâu đã bị xem là một “công trình đội vốn khổng lồ”.

Ban đầu, nó được dự kiến hoàn thành vào năm 2016 với các thí nghiệm đầu tiên vào năm 2020. Tuy nhiên, hiện nay phải tới năm 2039 mới có thể vận hành đầy đủ.

Chi phí đã tăng vọt từ 18 tỷ USD lên 32,4 tỷ USD - tương ứng hơn 850.000 tỷ đồng theo tỷ giá hiện tại, Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ cho biết.

Lý tưởng về hợp tác toàn cầu dần nhường chỗ cho những "ác mộng" hậu cần. Theo Michel Claessens, chuyên gia của ITER, việc mỗi quốc gia đều muốn tự sản xuất các thành phần quan trọng đã dẫn đến sự phân chia nhiệm vụ kém tối ưu.

Hệ thống nam châm được chia cho Nga, Trung Quốc, Nhật Bản, EU, Mỹ và Hàn Quốc. Hệ thống xả do Nga, Nhật và châu Âu cùng phụ trách; hệ thống làm mát do Ấn Độ và Mỹ đảm nhiệm.

Trong khi đó, khu vực tư nhân đang tăng tốc. Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, đầu tư tư nhân toàn cầu vào lĩnh vực nhiệt hạch đã tăng từ khoảng 7 tỷ USD năm 2024 lên 10 tỷ USD năm 2025.

Commonwealth Fusion Systems – một startup của Mỹ – dự kiến tạo ra plasma đầu tiên vào năm 2027, trong khi ITER phải đến ít nhất năm 2033 mới đạt được cột mốc này.

Hoạt động thương mại trong lĩnh vực nhiệt hạch tại châu Âu vẫn tụt lại phía sau, theo Anda Bologa từ Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu. Các khoản đầu tư của khu vực này phần lớn vẫn gắn với ITER. Nếu các doanh nghiệp tư nhân thành công sớm hơn, dự án này có nguy cơ trở thành một “di tích đa phương” của quá khứ.