Chuyện lãnh đạo doanh nghiệp bị call margin: Bài học đắng cay khi khát vọng mở rộng gặp chu kỳ thị trường

“

Trên thị trường chứng khoán, những thông báo bán giải chấp cổ phiếu của lãnh đạo doanh nghiệp không phải là điều hiếm gặp. Mỗi lần như vậy, thông tin thường được nhìn nhận đơn giản như một giao dịch bắt buộc khi cổ phiếu giảm giá.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, phía sau những đợt “call margin” ấy không chỉ là câu chuyện của vài tài khoản cá nhân, mà còn phản ánh cách doanh nghiệp vận hành trong những chu kỳ tăng trưởng và cách các doanh nhân tận dụng tài sản cổ phiếu để huy động nguồn lực cho tham vọng mở rộng.

Trong kinh doanh, khát vọng nắm bắt cơ hội thường đi cùng nhu cầu vốn rất lớn. Khi cổ phiếu tăng giá và giá trị thị trường của doanh nghiệp mở rộng nhanh, cổ phần mà lãnh đạo nắm giữ có thể trở thành một nguồn lực tài chính quan trọng.

Nhưng khi chu kỳ thị trường thay đổi, chính cấu trúc đòn bẩy từng giúp doanh nghiệp tăng tốc đôi khi lại tạo ra áp lực tài chính đối với những người nắm giữ nhiều cổ phiếu nhất.

Tuyến bài “Chuyện lãnh đạo doanh nghiệp bị call margin” sẽ nhìn lại hiện tượng này từ góc độ chu kỳ kinh doanh và cấu trúc tài chính của thị trường vốn: Từ tư duy mở rộng của doanh nghiệp trong giai đoạn thuận lợi, cơ chế cổ phiếu trở thành tài sản thế chấp, cho đến bài học về đòn bẩy tài chính mà cả doanh nghiệp lẫn nhà đầu tư đều phải đối mặt khi thị trường đảo chiều.

Trong thế giới kinh doanh, hầu như không có doanh nghiệp nào lớn lên mà không đi cùng một câu chuyện quen thuộc: Cơ hội luôn xuất hiện trước khi nguồn vốn sẵn sàng.

Khi một chu kỳ tăng trưởng mở ra – có thể là sự bùng nổ của bất động sản, làn sóng đầu tư hạ tầng hay nhu cầu tiêu dùng tăng mạnh – doanh nghiệp đứng trước một lựa chọn quan trọng. Hoặc mở rộng nhanh để nắm bắt cơ hội, hoặc chấp nhận đi chậm và nhường thị phần cho đối thủ.

Phần lớn các doanh nghiệp có tham vọng thường chọn con đường thứ nhất.

Cơ hội - bước ngoặt lựa chọn “cầm cố cổ phiếu vay vốn” của ông chủ doanh nghiệp

Trong những giai đoạn như vậy, tư duy kinh doanh phổ biến của các nhà lãnh đạo không phải là “giữ cửa an toàn”, mà là tìm cách huy động nguồn lực để mở rộng quy mô càng nhanh càng tốt. Bởi trong nhiều ngành, đặc biệt là bất động sản, hạ tầng hay sản xuất công nghiệp, tốc độ nắm bắt cơ hội có thể quyết định vị thế của doanh nghiệp trong nhiều năm sau đó.

Nhưng để tăng trưởng nhanh, vốn luôn là yếu tố then chốt. Không phải doanh nghiệp nào cũng có sẵn lượng tiền mặt lớn. Và ngay cả khi có, sử dụng toàn bộ vốn tự có cho việc mở rộng cũng không phải là lựa chọn tối ưu. Trong kinh doanh hiện đại, đòn bẩy tài chính gần như là một công cụ tất yếu.

Khi doanh nghiệp bước vào một chu kỳ mở rộng, bài toán vốn thường xuất hiện rất sớm. Những dự án mới, kế hoạch mở rộng quỹ đất, đầu tư nhà máy hay phát triển thị trường đều cần lượng tiền lớn, trong khi dòng tiền từ hoạt động kinh doanh hiện tại không phải lúc nào cũng đủ để đáp ứng ngay lập tức.

Trong thực tế, các doanh nghiệp thường có một số lựa chọn quen thuộc để huy động nguồn lực. Con đường truyền thống là vay ngân hàng, tận dụng các hạn mức tín dụng đã thiết lập từ trước.

Một số doanh nghiệp chọn phát hành trái phiếu để huy động vốn dài hạn từ thị trường. Những doanh nghiệp niêm yết có thêm lựa chọn phát hành cổ phiếu mới hoặc tìm kiếm các đối tác chiến lược để cùng đầu tư dự án.

Mỗi phương án đều có ưu điểm và giới hạn riêng, từ chi phí vốn, điều kiện vay đến mức độ pha loãng cổ phần.

Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, những kênh huy động vốn chính thức này không phải lúc nào cũng diễn ra nhanh chóng.

Việc phát hành cổ phiếu cần thời gian chuẩn bị và thủ tục pháp lý; trái phiếu phụ thuộc vào điều kiện thị trường; còn tín dụng ngân hàng luôn gắn với các tiêu chuẩn kiểm soát rủi ro ngày càng chặt chẽ.

Chính vì vậy, bên cạnh các kênh huy động vốn của doanh nghiệp, đôi khi nguồn lực tài chính của chính cổ đông lớn – đặc biệt là nhà sáng lập – lại trở thành một phần của lời giải cho bài toán vốn.

Khi cổ phiếu của doanh nghiệp đang có giá trị cao trên thị trường, lượng cổ phần mà lãnh đạo nắm giữ có thể trở thành một tài sản đáng kể.

Và từ góc nhìn tài chính, việc “kích hoạt” giá trị của tài sản đó thông qua cầm cố cổ phiếu để vay vốn là một lựa chọn không hiếm gặp.

Quên giữ “cửa an toàn” khi nắm bắt cơ hội

Trong thực tế, nhiều doanh nhân nhìn cổ phiếu của mình không chỉ như một khoản đầu tư, mà như một dạng “tài sản kinh doanh”.

Khi doanh nghiệp đang trong chu kỳ tăng trưởng, giá cổ phiếu thường phản ánh kỳ vọng rất lớn của thị trường về tương lai.

Giá trị thị trường của phần cổ phần mà nhà sáng lập nắm giữ vì vậy có thể lên tới hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn tỷ đồng.

Với một nguồn lực tài chính lớn như vậy nằm trên bảng điện, việc “kích hoạt” giá trị của cổ phiếu trở thành một lựa chọn khá tự nhiên.

Thay vì bán bớt cổ phần và làm giảm quyền kiểm soát, nhiều lãnh đạo chọn cách cầm cố cổ phiếu để vay vốn.

Cách làm này giúp họ vừa giữ được tỷ lệ sở hữu, vừa có thêm nguồn lực tài chính để đầu tư dự án, mở rộng quỹ đất hoặc tham gia các cơ hội kinh doanh mới.

Ở góc nhìn quản trị doanh nghiệp, đây không hẳn là một quyết định liều lĩnh. Trong nhiều giai đoạn của thị trường, chính việc tận dụng giá trị tài sản cổ phiếu đã giúp nhiều doanh nghiệp tăng tốc rất nhanh.

Khi cổ phiếu tăng giá, giá trị tài sản đảm bảo cũng tăng theo, khả năng vay vốn được mở rộng và doanh nghiệp có thêm dư địa để triển khai các kế hoạch lớn hơn.

Tuy nhiên, đằng sau sự thuận lợi đó luôn tồn tại một ranh giới mong manh – “cửa an toàn” của đòn bẩy tài chính.

Khi mọi thứ đi đúng kỳ vọng, đòn bẩy giúp doanh nghiệp tăng tốc. Nhưng nếu chu kỳ thị trường đảo chiều, chính cấu trúc tài chính này có thể tạo ra áp lực lớn đối với những người nắm giữ nhiều cổ phiếu nhất.

Trong những giai đoạn thị trường thuận lợi, khi cổ phiếu tăng mạnh cùng với kỳ vọng tăng trưởng của doanh nghiệp, giá trị tài sản này có thể rất lớn.

Thay vì bán cổ phần và làm giảm quyền kiểm soát, nhiều lãnh đạo doanh nghiệp lựa chọn một cách khác: Sử dụng cổ phiếu làm tài sản thế chấp để huy động vốn.

Ở góc nhìn kinh doanh, đây không phải là một quyết định bất thường. Ngược lại, nó phản ánh một logic rất quen thuộc của các doanh nhân: tận dụng mọi nguồn lực sẵn có để mở rộng quy mô doanh nghiệp.

Khi giá cổ phiếu tăng, giá trị tài sản thế chấp cũng tăng theo. Điều đó giúp khả năng tiếp cận vốn lớn hơn, các dự án có thể triển khai nhanh hơn, và doanh nghiệp có thêm cơ hội nắm bắt những làn sóng tăng trưởng mới của thị trường.

Trong nhiều trường hợp, chính cơ chế này đã góp phần thúc đẩy sự mở rộng nhanh của không ít doanh nghiệp Việt Nam trong những giai đoạn thị trường thuận lợi.

Nhưng cũng giống như bất kỳ cấu trúc tài chính nào dựa trên đòn bẩy, hệ thống này chỉ thực sự bền vững khi chu kỳ thị trường tiếp tục đi lên.

Khi thị trường thuận lợi, cổ phiếu tăng giá, doanh nghiệp mở rộng dự án, nhà đầu tư kỳ vọng nhiều hơn vào tương lai tăng trưởng. Một vòng tròn tích cực được hình thành.

Nhưng nếu chu kỳ thị trường bắt đầu thay đổi, vòng tròn đó có thể đảo chiều.

Trong thời gian gần đây, thị trường chứng khoán xuất hiện nhiều thông báo bán giải chấp cổ phiếu của lãnh đạo doanh nghiệp.

Một trong những trường hợp được nhắc tới nhiều là tại DIC Corp (DIG), khi hàng triệu cổ phiếu của gia đình lãnh đạo bị bán ra do không còn đáp ứng được yêu cầu về tài sản đảm bảo.

Những thông tin như vậy thường chỉ được nhìn nhận như các sự kiện giao dịch đơn lẻ. Nhưng nếu đặt chúng trong bối cảnh rộng hơn của chu kỳ kinh doanh, câu chuyện phía sau lại mang nhiều ý nghĩa hơn.

Bởi thực tế cho thấy, trong những giai đoạn thị trường tăng trưởng mạnh, cổ phiếu không chỉ là một khoản đầu tư. Đối với nhiều cổ đông lớn, nó còn là một phần của cấu trúc tài chính giúp doanh nghiệp huy động nguồn lực cho tăng trưởng.

Và khi chu kỳ thị trường thay đổi, chính cấu trúc đó đôi khi lại trở thành điểm khởi đầu cho những biến động mới.

Để hiểu đầy đủ hiện tượng lãnh đạo doanh nghiệp bị bán giải chấp cổ phiếu, cần nhìn sâu hơn vào một câu hỏi quan trọng: Bằng cách nào cổ phiếu của cổ đông lớn trở thành một mắt xích trong hệ thống tài chính của thị trường vốn?

Câu trả lời nằm ở cơ chế mà trong nhiều năm qua đã âm thầm vận hành phía sau thị trường chứng khoán: Cổ phiếu như một loại tài sản thế chấp.