Bản làng Việt Nam nép mình dưới những dãy núi đá vôi hùng vĩ có nghề ‘lạ mà cuốn’, nhiều người trẻ tìm đến chỉ để tự tay làm thứ này

Ngày nay, du lịch không còn dừng ở chuyện tìm một nơi để nghỉ ngơi vài ngày rồi trở về. Nhiều người trẻ bắt đầu rời khỏi những lịch trình quen thuộc để tìm kiếm những trải nghiệm mang tính cá nhân hơn: Ăn một bữa cơm cùng người bản địa, học nấu món ăn vùng cao, hay dành cả buổi trong một làng nghề để hiểu vì sao một sản phẩm thủ công có thể tồn tại suốt nhiều thế hệ.

Trong xu hướng du lịch đề cao trải nghiệm thực tế và tương tác với cộng đồng địa phương, nhiều làng nghề truyền thống dần trở thành điểm đến được du khách trẻ quan tâm. Tại bản Dìa Trên (xã Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng), nghề làm giấy bản đang mở ra một cách tiếp cận mới với du lịch cộng đồng.

Từ nghề truyền thống trong bản nhỏ đến trải nghiệm hút giới trẻ

Nép mình trong thung lũng xanh dưới chân những dãy núi đá vôi hùng vĩ - không gian núi rừng đặc trưng của vùng Non nước Cao Bằng, bản Dìa Trên được biết đến là nơi lưu giữ nghề làm giấy bản truyền thống của người Nùng An.

Những tờ giấy mỏng, màu ngà tự nhiên từng chủ yếu phục vụ đời sống tín ngưỡng, dùng để viết chữ Nôm, chép gia phả hay thực hiện các nghi lễ truyền thống. Qua nhiều thế hệ, nghề làm giấy vẫn được giữ lại trong các gia đình. Để hoàn thành một tờ giấy bản, người làm phải trải qua nhiều công đoạn thủ công, từ xử lý nguyên liệu, ngâm và giã vỏ cây đến seo giấy, phơi khô.

Những năm gần đây, cùng với hoạt động du lịch cộng đồng, các hộ làm nghề bắt đầu đón khách tham quan, trải nghiệm các công đoạn sản xuất giấy thủ công.

Trong quá trình thực hiện đồ án thiết kế lấy cảm hứng từ không gian văn hóa Non nước Cao Bằng, anh Đỗ Việt Anh (24 tuổi, quê Hưng Yên) đã dành thời gian tìm hiểu nhiều làng nghề truyền thống tại địa phương để đưa chất liệu bản địa vào công trình mình thực hiện.

Giấy bản Dìa Trên là một trong những làng nghề truyền thống tiêu biểu của địa phương được anh lựa chọn tìm hiểu cùng nhiều nghề thủ công khác như hương Phja Thắp, ngói âm dương Lũng Rì, nón lá Chúp Xà hay nghề nhuộm chàm của người Nùng An.

Chia sẻ với PV, anh Đỗ Việt Anh cho biết: “Đến tham quan hộ làm giấy bản truyền thống - Viền Danh, tôi được lắng nghe và trải nghiệm các công đoạn làm nên một tờ giấy bản hoàn chỉnh. Từ nguyên liệu lấy từ cây rừng như vỏ cây Mạy Sla đến những thao tác thủ công, đều phản ánh sự gắn bó giữa con người với tự nhiên và văn hóa bản địa.

Trước chuyến đi, tôi đã tìm hiểu khá nhiều tư liệu trên các trang thông tin, video giới thiệu về làng nghề để có sự chuẩn bị kỹ hơn cho quá trình nghiên cứu. Ngay từ đầu, tôi không muốn chỉ lấy hình ảnh hay họa tiết bề mặt để đưa vào thiết kế. Tôi muốn hiểu cách các làng nghề tồn tại trong đời sống hiện nay, người dân giữ nghề ra sao và vì sao những giá trị đó vẫn còn được duy trì”.

Dìa Trên không mang dáng dấp của một điểm du lịch được tổ chức bài bản. Hầu hết các hộ dân vẫn duy trì nghề làm giấy bản và ngay trước cổng nhà sẽ dựng những lán nhỏ phục vụ du khách trải nghiệm.

Người dân Dìa Trên tạo thiện cảm bởi cách trò chuyện mộc mạc, cởi mở và sẵn sàng hướng dẫn du khách từng công đoạn làm giấy. Trong quá trình trải nghiệm, nhiều người lớn tuổi trực tiếp chỉ dẫn cách khuấy bột, cầm khuôn, seo giấy hay phơi giấy với sự kiên nhẫn và nhiệt tình.

Theo chàng trai 10X, điều gây ấn tượng lớn nhất là sự tỉ mỉ trong từng công đoạn làm giấy. Công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn, kinh nghiệm và độ chính xác cao để tạo ra những tờ giấy có độ mỏng đều, bề mặt mịn và giữ được độ bền đặc trưng.

“Một điểm mà tôi ấn tượng là toàn bộ các nguyên liệu làm nên một tờ giấy bản đều là từ tự nhiên, từ cây rừng. Công đoạn mà tôi cảm thấy ấn tượng cũng như khó nhất là công đoạn seo dung dịch hỗn hợp thành từng tờ giấy bản.

Mất một lúc lâu cũng như thực hiện vài lần dưới sự chỉ dẫn tận tình của bà thì cuối cùng tôi cũng tự tay seo được một tờ giấy bản cho riêng mình, vui hơn khi còn được bà khen là khéo tay và học seo nhanh hơn cả gái bản ở đây. Đa phần mọi người trong bản đều biết seo giấy và được bà, được mẹ dạy nghề cho từ bé”, chàng trai đến từ Hưng Yên cho biết thêm.

Theo anh Đỗ Việt Anh, công đoạn “seo giấy” nhìn qua có vẻ nhẹ nhàng nhưng khi trực tiếp thực hiện mới thấy yêu cầu kỹ thuật khá cao. Người làm phải căn chỉnh lực tay, độ nghiêng của khuôn và tốc độ thao tác để lớp bột giấy phân bổ đều trên toàn bộ bề mặt.

“Nếu lớp bột không đều, tờ giấy sẽ chỗ dày chỗ mỏng, thậm chí bị rách hoặc không đạt độ mịn cần thiết”, Việt Anh chia sẻ.

Trước khi bước vào công đoạn xeo giấy, người làm phải khuấy đều hỗn hợp bột từ vỏ cây rừng trong bể chứa để dung dịch đạt độ quyện nhất định. Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, nếu hỗn hợp bị lắng hoặc vón cục, họ sẽ cho thêm một loại dung dịch được lấy từ cây rừng mang tên Khuổi háo để tạo độ trơn và kết dính tự nhiên.

Loại dung dịch này giúp bề mặt giấy mịn hơn, đồng thời hạn chế tình trạng các tờ giấy dính vào nhau sau khi xếp chồng. Ngay cả khuôn seo giấy cũng được người dân tự tay đan bằng những tấm mành truyền thống để phù hợp với kỹ thuật làm giấy lâu đời của địa phương.

Giữ nghề bằng những cách tiếp cận mới

Qua trò chuyện với người làm nghề, anh Đỗ Việt Anh cũng ghi nhận nhiều thay đổi trong cách giấy bản tiếp cận thị trường hiện nay. Nhờ sự kết nối với các đơn vị du lịch, homestay, nhà hàng, trường học và các câu lạc bộ hội họa, nghệ thuật, đầu ra của sản phẩm giấy bản hiện đã ổn định hơn so với trước.

Từ một sản phẩm chủ yếu phục vụ đời sống tín ngưỡng trong cộng đồng địa phương, giấy bản nay xuất hiện ngày càng nhiều tại các hoạt động quảng bá du lịch và không gian lưu trú cộng đồng ở Cao Bằng. Nhiều sản phẩm làm từ giấy bản được giới thiệu tại hội chợ du lịch VITM, các hội nghị xúc tiến du lịch hoặc được sử dụng như vật liệu trang trí trong homestay, farmstay và các điểm dừng chân du lịch cộng đồng.

Song song với hoạt động kết nối du lịch, nhiều chương trình hỗ trợ cộng đồng cũng được triển khai như tập huấn phát triển du lịch bền vững theo tiêu chí UNESCO, hướng dẫn cải thiện cảnh quan môi trường và xây dựng hình ảnh làng nghề thân thiện với du khách.

Tại làng nghề, các bảng thông tin tham quan, tủ trưng bày sản phẩm và hòm quỹ bảo vệ môi trường được lắp đặt, góp phần tạo diện mạo mới cho không gian sinh hoạt cộng đồng. Những hoạt động này đồng thời nâng cao nhận thức của người dân trong việc gìn giữ môi trường và bảo tồn cảnh quan làng nghề.

Ngoài hỗ trợ hạ tầng, Ban Quản lý Công viên địa chất Non nước Cao Bằng còn kết nối người dân với các tổ chức, doanh nghiệp để học hỏi kinh nghiệm phát triển sản phẩm. Qua đó, người làm nghề tiếp cận thêm kỹ thuật sản xuất giấy chất lượng cao cũng như cách xây dựng sản phẩm phù hợp nhu cầu thị trường.

Chia sẻ với PV, anh Việt Anh nhận định: “Trước đây tôi nghĩ giấy bản chủ yếu phục vụ tín ngưỡng, nhưng hiện nay chất liệu này hoàn toàn có thể đi vào các không gian sáng tạo và ứng dụng nghệ thuật đương đại.

Là sinh viên ngành thiết kế, tôi nhận thấy giấy bản Dìa Trên có nhiều tiềm năng phát triển nhờ đặc tính thủ công, thân thiện với môi trường và có thể linh hoạt điều chỉnh kích thước, độ dày mỏng tùy mục đích sử dụng. Có thể kể đến các sản phẩm mang tính ứng dụng cao như quạt thủ công, giấy vẽ tranh, sổ tay, đèn trang trí hay các sản phẩm decor nội thất mang phong cách bản địa”.

Theo chàng trai 10X, việc đưa các chất liệu truyền thống vào thiết kế, nghệ thuật hay sản phẩm ứng dụng đương đại là một hướng đi giúp làng nghề duy trì sức sống, đồng thời tạo thêm cơ hội để người trẻ quan tâm hơn đến di sản văn hóa địa phương.

Anh Đỗ Việt Anh cũng cho biết thêm, nếu có dịp quay trở lại Dìa Trên hoặc các làng nghề truyền thống khác ở Cao Bằng, điều anh mong muốn nhất là có thêm thời gian lưu trú và sinh hoạt cùng người dân địa phương thay vì chỉ trải nghiệm trong thời gian ngắn.

“Lần tới khi quay lại bản Dìa Trên hay các làng nghề khác, chắc chắn điều tôi mong muốn nhất sẽ là ngủ lại một đêm tại làng, ở chính các hộ dân để phần nào hiểu sâu, hiểu rõ hơn sự gắn bó giữa làng nghề và đời sống sinh hoạt hằng ngày của con người nơi đây”, anh chia sẻ.