Bất ngờ: Tác phẩm vào đề thi Văn lớp 10 TP.HCM là của thần đồng toán học kiêm giáo sư trẻ nhất Việt Nam

Điểm nhấn đặc biệt khiến tên tuổi GS Lê Anh Vinh lan tỏa rộng rãi trong công chúng thời gian gần đây chính là việc tác phẩm thiếu nhi “Chú robot tưởng mình là người” của ông được lựa chọn làm ngữ liệu trong đề thi tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại TPHCM sáng 1/6/2026. Đề thi năm nay mang chủ đề “Những sắc màu cảm xúc”, trong đó phần đọc hiểu và nghị luận văn học khai thác đoạn trích xoay quanh nhân vật Biết Điều – một robot bắt đầu hình thành cảm xúc và ý thức về bản thân.

Trong đoạn trích, Biết Điều không chỉ thực hiện các chức năng lập trình sẵn mà còn biết băn khoăn về ký ức, bản ngã và ý nghĩa của việc trở thành con người. Thông qua cuộc trò chuyện với một người ông lớn tuổi, nhân vật đặt ra những câu hỏi giàu tính triết lý như cảm xúc có thể được tạo ra hay không, ký ức có làm nên con người và điều gì định nghĩa bản sắc của một cá thể. Đặc biệt, câu hỏi trung tâm mà văn bản gợi mở – “Khi máy móc ngày càng giống con người, thì con người có đang dần sống như máy móc không?” – đã trở thành điểm tựa để đề thi đánh giá khả năng tư duy và cảm nhận của học sinh.

Không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra kỹ năng đọc hiểu với các yêu cầu như xác định ngôi kể, phân tích nhân vật hay nhận diện biện pháp ngôn ngữ, đề thi còn hướng học sinh đến việc suy ngẫm sâu hơn về mối quan hệ giữa con người và công nghệ trong bối cảnh hiện đại. Việc lựa chọn một tác phẩm đương đại, giàu tính triết luận nhưng được thể hiện qua hình thức truyện thiếu nhi, được đánh giá là cách tiếp cận mới mẻ, giúp đề thi vừa gần gũi với học sinh vừa phản ánh những vấn đề mang tính thời sự.

Đáng chú ý, “Chú robot tưởng mình là người” không chỉ là một sáng tác văn học đơn thuần mà còn là dự án tâm huyết của GS Lê Anh Vinh dành cho trẻ em. Tác phẩm được ông viết trong giai đoạn con gái út còn rất nhỏ và hoàn thành khi bé mới hơn một tuổi. Cuốn sách đã được Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành, với phần minh họa của họa sĩ Mèo Zushi và vừa được trao giải Khát vọng Dế Mèn năm 2026. Việc một tác phẩm như vậy xuất hiện trong đề thi quan trọng không chỉ cho thấy giá trị nội dung của tác phẩm mà còn phản ánh xu hướng đưa văn học thiếu nhi đương đại vào môi trường giáo dục chính thống, góp phần làm mới cách tiếp cận văn bản trong nhà trường.

Sinh năm 1983 tại Thanh Hóa, Lê Anh Vinh từng là học sinh chuyên Toán của Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội). Năm 2001, khi còn học lớp 12, anh giành Huy chương Bạc Olympic Toán quốc tế (IMO) và Huy chương Vàng Olympic Toán châu Á - Thái Bình Dương, trở thành một trong những gương mặt nổi bật của đội tuyển Toán Việt Nam thời điểm đó.

Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Lê Anh Vinh nhận học bổng toàn phần của Chính phủ Australia để theo học tại Đại học New South Wales. Tại đây, anh tốt nghiệp thủ khoa ngành Toán - Tin học trước khi tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu ở Mỹ. Năm 2010, anh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Toán học tại Đại học Harvard khi mới 27 tuổi.

Thành tích học thuật xuất sắc giúp nhà toán học trẻ nhận được nhiều cơ hội làm việc tại các cơ sở nghiên cứu quốc tế. Theo một số tài liệu giới thiệu học thuật, anh từng có thời gian nghiên cứu tại Viện Toán - Vật lý Erwin Schrödinger ở Vienna (Áo) và Đại học Rochester (Mỹ). Tuy nhiên, thay vì tiếp tục phát triển sự nghiệp ở nước ngoài, Lê Anh Vinh lựa chọn trở về Việt Nam để tham gia giảng dạy và nghiên cứu giáo dục.

Bước ngoặt tiếp theo trong sự nghiệp của anh đến vào năm 2013, khi được công nhận chức danh phó giáo sư ở tuổi 30. Đây là một trong những trường hợp trẻ nhất Việt Nam đạt học hàm này vào thời điểm đó. Đến năm 2020, anh tiếp tục được công nhận đạt tiêu chuẩn giáo sư ngành Toán học ở tuổi 37, trở thành giáo sư trẻ nhất Việt Nam trong đợt xét duyệt năm đó.

Không chỉ được biết đến như một nhà toán học, GS Lê Anh Vinh còn gắn bó sâu sắc với lĩnh vực quản lý và đổi mới giáo dục. Sau thời gian công tác tại Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), anh từng đảm nhiệm nhiều vị trí như Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Khoa học Giáo dục, Hiệu trưởng Trường THPT Khoa học Giáo dục. Năm 2020, Bộ Giáo dục và Đào tạo giao anh phụ trách Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, trước khi trở thành Viện trưởng của cơ quan nghiên cứu giáo dục hàng đầu cả nước.

Những năm gần đây, GS Lê Anh Vinh thường xuyên xuất hiện trong các diễn đàn về đổi mới giáo dục, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nhà trường. Anh cho rằng thách thức lớn nhất của giáo dục hiện nay không đơn thuần nằm ở công nghệ mà ở năng lực thích ứng của đội ngũ giáo viên trước những thay đổi nhanh chóng của thời đại. Theo anh, việc sử dụng AI hiệu quả đòi hỏi người dạy phải đổi mới phương pháp tiếp cận, thay vì chỉ tập trung vào truyền đạt kiến thức theo cách truyền thống.

Bên cạnh các hoạt động quản lý và nghiên cứu, GS Lê Anh Vinh vẫn duy trì công bố khoa học trong lĩnh vực Toán học. Tên tuổi của anh xuất hiện trong nhiều công trình nghiên cứu quốc tế, đặc biệt ở các lĩnh vực liên quan đến tổ hợp, lý thuyết số và toán rời rạc. Một số công trình của anh được công bố trên các tạp chí khoa học uy tín và tiếp tục được cộng đồng nghiên cứu trích dẫn.

Việc tác phẩm của GS Lê Anh Vinh được lựa chọn làm ngữ liệu trong đề thi Ngữ văn tại TPHCM vừa qua cũng cho thấy hình ảnh của một nhà khoa học không chỉ giới hạn trong những công thức hay bài báo chuyên ngành. Những suy ngẫm của anh về giáo dục, học tập và trách nhiệm công dân đang dần tiếp cận rộng rãi hơn với học sinh và công chúng.

Từ một học sinh giành huy chương Olympic quốc tế đến tiến sĩ Harvard, từ giáo sư trẻ nhất Việt Nam đến người đứng đầu một viện nghiên cứu giáo dục quốc gia, hành trình của GS Lê Anh Vinh phản ánh một thế hệ trí thức Việt Nam hội nhập quốc tế nhưng vẫn lựa chọn đóng góp cho sự phát triển trong nước. Trong bối cảnh giáo dục đứng trước nhiều thay đổi lớn của kỷ nguyên số, những tiếng nói học thuật như anh tiếp tục được kỳ vọng sẽ góp phần định hình các hướng đi mới cho nền giáo dục Việt Nam.