Bơm vốn vượt trần cho đại dự án: PGS. TS Phạm Thế Anh cảnh báo kịch bản ‘quá lớn để phá sản’

Ngân hàng Nhà nước đang lấy ý kiến về dự thảo sửa đổi Quyết định 09/2024/QĐ-TTg, theo hướng mở rộng cơ chế cấp tín dụng vượt giới hạn đối với các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Hà Nội. Đây là bước đi nhằm hiện thực hóa Nghị quyết 258/2025/QH15 của Quốc hội, cho phép thí điểm cơ chế đặc thù cho các dự án trọng điểm tại Thủ đô.

Theo dự thảo, các tổ chức tín dụng có thể được xem xét cấp tín dụng vượt trần đối với khách hàng thực hiện các dự án có ý nghĩa kinh tế - xã hội lớn, đã được Hội đồng nhân dân hoặc UBND TP Hà Nội phê duyệt chủ trương đầu tư.

Mức trần được đề xuất là tối đa 38% vốn tự có của ngân hàng cho một khách hàng, và không quá 52% đối với khách hàng cùng người có liên quan. Đây là sự nới lỏng đáng kể so với quy định hiện hành, vốn chỉ áp dụng cho một số lĩnh vực trọng yếu như năng lượng, giao thông hoặc các dự án Quốc hội, Thủ tướng quyết định đầu tư.

Hiện nay, Luật các tổ chức tín dụng (TCTD) năm 2024 đã quy định giảm tỷ lệ cấp tín dụng tối đa cho một khách hàng và nhóm khách hàng liên quan xuống còn 10% và 15% vào năm 2030, nhằm hạn chế rủi ro tập trung tín dụng và đảm bảo nguồn vốn được phân bổ đa dạng.

Chuyên gia cảnh báo rủi ro ‘too big to fail’

Bình luận về vấn đề này, PGS, TS Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế học, Đại học Kinh tế Quốc dân, nhấn mạnh: Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng, hướng tới khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực chính.

Tuy nhiên, thúc đẩy tiến bộ công nghệ là một quá trình dài hạn, nhiều bất định, phụ thuộc vào tri thức con người và cả may mắn. Trong khi đó, mục tiêu tăng trưởng hai con số năm 2026 đòi hỏi huy động các động lực truyền thống như xuất khẩu và đầu tư công.

Theo ông, khác với cuối những năm 2000 khi tăng trưởng chủ yếu dựa vào đầu tư công và doanh nghiệp Nhà nước, chiến lược hiện nay hướng tới việc huy động các tập đoàn tư nhân lớn để dẫn dắt các dự án hạ tầng chiến lược.

Cách tiếp cận này có thể nâng cao hiệu quả đầu tư, giảm bảo lãnh nợ và hạn chế gánh nặng cho ngân sách. Tuy nhiên, nó cũng tiềm ẩn những rủi ro đáng lưu ý.

“Sự hợp tác giữa nhà nước và một nhóm nhỏ các tập đoàn có quan hệ chính trị có thể dẫn đến chủ nghĩa tư bản thân hữu, nơi quyền tiếp cận ưu đãi về đất đai, tín dụng hay đặc quyền pháp lý làm méo mó cạnh tranh. Nếu lựa chọn dự án bị chi phối bởi quan hệ thay vì hiệu quả kinh tế, kết quả đầu tư có thể suy giảm”, PGS, TS Phạm Thế Anh cảnh báo.

Ông cũng nhấn mạnh bài học toàn cầu về các doanh nghiệp “too big to fail” - quá lớn để phá sản. Việc tập trung vốn tín dụng cho một số tập đoàn lớn có thể làm tăng rủi ro hệ thống, đặc biệt trong các lĩnh vực bất động sản. Nếu doanh nghiệp lớn gặp cú sốc tài chính, hệ lụy không chỉ dừng ở tài chính mà còn lan sang xã hội, như việc người dân không nhận được sản phẩm đã thanh toán.

“Bảo lãnh của Chính phủ, dù công khai hay ngầm định, có thể khuyến khích doanh nghiệp chấp nhận rủi ro cao hơn. Điều này làm mờ ranh giới giữa rủi ro công và rủi ro tư, tiềm ẩn gánh nặng ngân sách nếu phải can thiệp để ổn định kinh tế vĩ mô”, ông Phạm Thế Anh phân tích.

Cân bằng giữa tăng trưởng trước mắt và rủi ro dài hạn

Theo chuyên gia, để đạt được tăng trưởng bền vững, Việt Nam cần cân bằng giữa việc kích cầu bằng các dự án lớn và quản lý rủi ro hệ thống. Việc chia nhỏ các dự án hạ tầng để tăng cạnh tranh, hạn chế đòn bẩy tài chính tập trung, sẽ giúp giảm nguy cơ “quá lớn để phá sản”.

Ngược lại, tập trung tín dụng quá mức cho một số doanh nghiệp lớn, dù nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng ngay lập tức, có thể tạo ra những rủi ro khó lường trong trung và dài hạn.

Nhìn chung, cơ chế đặc thù nới tín dụng cho Hà Nội mở ra cơ hội huy động nguồn lực tư nhân cho các dự án quan trọng, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về tính minh bạch, hiệu quả đầu tư và nguy cơ rủi ro hệ thống. Việc thiết kế cơ chế giám sát chặt chẽ và minh bạch trong lựa chọn dự án sẽ là yếu tố then chốt quyết định thành công hay thất bại của chính sách.