BRICS rạn nứt vì xung đột Mỹ - Iran

Trong bối cảnh các đòn tấn công của Israel và Mỹ liên tiếp giáng xuống Iran, những đồng minh có trọng lượng của Tehran trong khối BRICS lại không thể đưa ra tiếng nói chung.

Brazil, Trung Quốc và Nga đồng loạt lên án chiến dịch quân sự nhằm vào Iraq, quốc gia vừa gia nhập BRICS hai năm trước. Trong khi đó, Ấn Độ hiện đang giữ chức chủ tịch luân phiên của khối năm nay, lại nghiêng về phía đối lập: New Delhi không lên tiếng trước các vụ ném bom của Mỹ và Israel, nhưng chỉ trích các đòn trả đũa của Tehran trong khu vực, động thái được giới quan sát đọc là sự ủng hộ ngầm dành cho Washington và Tel Aviv.

Nam Phi chọn lập trường thận trọng hơn. Các phát ngôn viên Chính phủ chỉ bày tỏ "quan ngại" theo kiểu nước đôi mà không nêu đích danh bất kỳ bên nào, nhiều khả năng nhằm tránh vấp phải phản ứng từ phía Mỹ, sau khi nước này vừa chịu sức ép nặng nề từ Washington vì đã tổ chức tập trận hải quân chung với Iran và các thành viên BRICS khác.

Sự phân hóa này phơi bày giới hạn của BRICS như một mặt trận thống nhất: khi lợi ích chiến lược va chạm, đoàn kết khối chỉ là lớp vỏ mỏng manh. Đáng chú ý, không một tuyên bố chung hay cử chỉ đoàn kết nào được đưa ra trên danh nghĩa toàn khối.

Kể từ khi thành lập năm 2009, BRICS hướng tới mục tiêu nâng cao vị thế của các nền kinh tế mới nổi hàng đầu trên trường quốc tế. Khác với NATO, nơi hợp tác quân sự là nền tảng, BRICS không ràng buộc các thành viên bằng bất kỳ cam kết phòng thủ chung nào. Thay vào đó, khối tập trung vào chương trình nghị sự kinh tế: xây dựng ngân hàng phát triển chung, thúc đẩy thương mại nội khối và giảm phụ thuộc vào đồng USD.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, BRICS bắt đầu tự định vị rõ hơn như một đối trọng với trật tự do Mỹ dẫn dắt, kêu gọi tái cơ cấu quyền lực toàn cầu mà các thành viên cho là đã lỗi thời và nghiêng về phương Tây. Nhằm củng cố tham vọng đó, khối mở rộng kết nạp thêm Iran, Ai Cập, Ethiopia, Indonesia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).

Song chính quá trình mở rộng nhanh chóng này lại làm lộ ra mâu thuẫn nội tại. Khi các thành viên mang theo những lợi ích và toan tính địa chính trị ngày càng khác biệt, giới phân tích nhận định rằng việc tìm kiếm lập trường chung trong các cuộc khủng hoảng quốc tế đang trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, và cuộc xung đột Iran có thể chỉ là phép thử đầu tiên trong một loạt thách thức còn lớn hơn đang chờ phía trước.

Căng thẳng nội bộ càng trở nên khó xử hơn khi tên lửa và máy bay không người lái của Iran tấn công Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, cũng là một thành viên BRICS. Song song với đó, xung đột lan rộng đã làm tê liệt một trong những hành lang thương mại huyết mạch của thế giới, đe dọa trực tiếp lợi ích kinh tế và an ninh năng lượng của nhiều thành viên trong khối.

"Nhóm này hoàn toàn không đoàn kết," Paulo Nogueira Batista Jr., nhà kinh tế học và cựu phó chủ tịch ngân hàng phát triển BRICS, nhận định. "Và điều này làm suy yếu chính ý tưởng về hành động chung”.

Về phần Iran, tư cách thành viên BRICS phần nào giúp Tehran phá vỡ thế cô lập quốc tế và giảm nhẹ áp lực từ các lệnh trừng phạt kinh tế, đồng thời mở ra kênh tiếp cận với những đối tác có trọng lượng. Dù vậy, khi Iran thúc đẩy hợp tác quân sự sâu hơn, khối này vẫn không mặn mà. Theo Renad Mansour, nghiên cứu viên cấp cao thuộc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, đối với Tehran, BRICS trước hết và chủ yếu vẫn là một cơ chế để tiếp cận người mua dầu.

"Thực tế là không quốc gia nào trong số này sẽ sát cánh cùng Iran trong một cuộc chiến", ông Mansour nói thẳng. Thay vào đó, ông cho rằng Tehran có lẽ đang đặt cược vào kịch bản các nước BRICS "cảm nhận được tác động kinh tế và từ đó có một số phản ứng nhất định."

Đây không phải lần đầu tiên BRICS lâm vào thế lưỡng nan khi phải xác định lập trường trước một cuộc xung đột có sự tham chiến của chính thành viên mình, và có lẽ cũng sẽ không phải lần cuối.

Khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát năm 2022, khối này không thể thống nhất liệu cuộc chiến có vi phạm luật pháp quốc tế hay không, và rốt cuộc chỉ đưa ra một tuyên bố chung kêu gọi đối thoại, đồng thời lên án các lệnh trừng phạt của phương Tây.

Mùa xuân năm ngoái, sau các đợt tấn công quân sự đầu tiên của Israel và Mỹ vào Iran, BRICS cũng chỉ phát đi một tuyên bố vắn tắt bày tỏ "mối quan ngại sâu sắc" mà không trực tiếp điểm mặt bất kỳ quốc gia tham chiến nào.

Lần này, khi Iran đứng trước một cuộc khủng hoảng có thể định hình lại tương lai của chính mình, khối này chọn im lặng hoàn toàn.

"Có cảm giác BRICS vẫn đang loay hoay tìm chỗ đứng", ông Luiz Augusto de Castro Neves, cựu đại sứ Brazil tại Trung Quốc và hiện là Chủ tịch Hội đồng Kinh doanh Brazil - Trung Quốc, nhận xét. "Ngay cả khi họ đang khao khát một vai trò được xác định rõ ràng hơn trên trường quốc tế”.

Những mâu thuẫn đó hiện rõ nhất ở Ấn Độ, quốc gia đã âm thầm tuân theo yêu cầu của Washington về việc cắt giảm mua dầu Iran, đồng thời thu hẹp nhập khẩu dầu thô Nga. Gần đây, Ấn Độ dường như cũng lặng lẽ từ bỏ kế hoạch xây dựng cảng tại Iran — động thái được cho là xuất phát từ lo ngại trước nguy cơ bị Mỹ trừng phạt.

"Địa chính trị đang xâm lấn quan hệ thương mại", ông Batista nói. "Vì vậy, đây không còn đơn thuần là câu chuyện hợp tác kinh tế nữa".

Chuyên gia Mansour lại cho rằng nếu BRICS thực sự muốn trở thành một cực quyền lực thách thức ảnh hưởng phương Tây về mặt dài hạn, khối này buộc phải vượt ra ngoài khuôn khổ của một liên minh kinh tế thuần túy.

"Nếu chúng ta đang bàn về hình dạng của trật tự thế giới tiếp theo, thì các vấn đề chính trị và quân sự sẽ đến lúc trở nên không thể né tránh," ông cảnh báo. "Và chúng hoàn toàn có thể trở thành những điểm nghẽn chí mạng”.

Tham khảo: New York Times, Al Jazeera