Canh bạc lớn của Trung Quốc vào điện gió phát huy hiệu quả

Theo The New York Times, trong bối cảnh chiến sự tại Iran đe dọa làm tắc nghẽn nguồn cung dầu khí từ Vịnh Ba Tư, Trung Quốc đang tận dụng thời điểm này để mở rộng ưu thế trong lĩnh vực điện gió.

Trên khắp Trung Quốc, các tua-bin gió xuất hiện dày đặc trên những đỉnh đồi, trong khi những hàng tua-bin kéo dài nhiều dặm trên các sa mạc phía Tây. Các đường dây truyền tải điện siêu cao áp đưa điện đi hàng nghìn dặm, tới những nhà máy tiêu thụ năng lượng lớn ở khu vực ven biển. Năm ngoái, Trung Quốc lắp đặt công suất điện gió nhiều gấp 3 lần so với phần còn lại của thế giới cộng lại, đồng thời xuất khẩu tua-bin cũng tăng mạnh.

Trọng tâm của ngành công nghiệp điện gió toàn cầu đã dịch chuyển rõ rệt: 6 nhà sản xuất tua-bin gió lớn nhất thế giới hiện đều là doanh nghiệp Trung Quốc, thay thế các công ty châu Âu từng thống trị thị trường và những tập đoàn như General Electric.

Cuộc chiến tại Iran khiến các khoản đầu tư của Trung Quốc vào điện gió trở nên đặc biệt đúng lúc. Các nước láng giềng châu Á, vốn phụ thuộc nhiều vào dầu khí Trung Đông, đang gặp khó trong việc bảo đảm nguồn cung nhiên liệu. Trong khi đó, Trung Quốc, với năng lực dự trữ lớn và hệ thống lưới điện hiện đại, có vị thế tốt hơn để chống chịu cuộc khủng hoảng năng lượng.

Lợi thế chiến lược của Trung Quốc so với Mỹ

Dưới thời Tổng thống Trump, chính sách năng lượng của Mỹ quay trở lại ưu tiên dầu mỏ và khí đốt tự nhiên. Trong 6 tuần qua, chính quyền Trump đã thúc đẩy chi gần 2 tỷ USD để hoàn trả cho các công ty năng lượng vì đã từ bỏ kế hoạch xây dựng các trang trại điện gió ngoài khơi. Tuần này, một nhóm năng lượng tái tạo hàng đầu cho biết chính quyền đã làm đình trệ hơn 150 dự án điện gió do trì hoãn các đánh giá quân sự vốn trước đây được xem là thủ tục thường lệ.

Mỹ, nước sản xuất dầu khí lớn nhất thế giới, có điều kiện để tiếp tục dựa vào nhiên liệu hóa thạch. Trung Quốc thì không. Là nước nhập khẩu năng lượng lớn nhất, Trung Quốc đang tìm cách giảm mức độ phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, xuất phát từ các lo ngại về an ninh quốc gia, ổn định kinh tế và biến đổi khí hậu.

Khi eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển then chốt của dầu khí toàn cầu, gần như bị đóng trong 2 tháng, giới lãnh đạo Trung Quốc càng nhấn mạnh tính chiến lược của năng lượng. Cuối tháng 3 - 3 tuần sau khi Mỹ và Israel bắt đầu tấn công Iran - Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nói: “Năng lượng là vấn đề chiến lược trong phát triển - việc chúng ta đi trước trong phát triển điện gió và công nghệ năng lượng mặt trời đã chứng minh tầm nhìn dài hạn”.

Khác với điện mặt trời, vốn có thể được triển khai nhanh, điện gió đòi hỏi kế hoạch dài hạn và sự kiên nhẫn. Mỗi trụ tua-bin cần một móng bê tông lớn, còn việc lắp đặt phụ thuộc vào những khoảng thời tiết lặng gió tại các khu vực vốn có gió mạnh. Theo ông Sebastian Meyer, một chuyên gia tư vấn năng lượng tái tạo lâu năm, các trang trại điện mặt trời quy mô lớn ở Trung Quốc có thể được xây dựng trong chưa đầy 1 năm, trong khi dự án điện gió có thể mất tới 3 năm.

Điện mặt trời lắp trên nhà ở, trung tâm thương mại và nhà máy còn nhanh hơn nữa, vì các tấm pin có thể được mở hộp và lắp đặt gần như ngay lập tức tại Trung Quốc cũng như nhiều nước có ít rào cản. Điện gió thì khác. Theo ông Meyer, “các dự án điện gió có thời gian phát triển dài hơn nhiều so với điện mặt trời”.

Hiện Trung Quốc đang tăng tốc xây dựng tua-bin gió ngoài khơi, nơi có gió ổn định hơn và nằm gần hơn với các trung tâm tiêu thụ điện ven biển so với các tua-bin đặt ở sa mạc. Động lực này nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ của chính phủ, nên ít gặp phản đối công khai. Dù người dân địa phương có phàn nàn, họ gần như không có nhiều khả năng ngăn các dự án tiếp tục triển khai.

Bà Wang Cuifen, sống tại một trang trại nhỏ gần Yancheng, bên cạnh những tua-bin cao lớn trong vùng thủy triều, cho biết tiếng ồn từ các tua-bin khá lớn. Chúng chạy liên tục từ khoảng 4 giờ chiều đến 4 giờ sáng, ảnh hưởng đến thời gian nghỉ ngơi của người dân.

Các dự án điện gió ngoài khơi ban đầu của Trung Quốc tương đối đơn giản, chủ yếu đặt ở vùng thủy triều hoặc vùng nước nông gần Weifang và Yancheng ở ven biển phía Bắc. Tuy nhiên, điều này đang thay đổi.

Tháng trước, China Huaneng Group, 1 trong 5 tập đoàn phát điện lớn của Trung Quốc, đã hoàn thành dự án điện gió ngoài khơi sâu nhất nước này. Cụm tua-bin mới nằm cách bờ biển Yantai ở phía Bắc Trung Quốc 45 dặm, trong vùng nước sâu 180 feet. Trong bài phát biểu hồi tháng 7, ông Tập kêu gọi Trung Quốc “thúc đẩy mở rộng điện gió ngoài khơi một cách trật tự và có quy chuẩn”.

Xuất khẩu thiết bị điện gió của Trung Quốc tăng mạnh

Năm ngoái, điện gió cung cấp 10% sản lượng điện của Trung Quốc, và tỷ trọng này đang tăng khoảng 1 điểm phần trăm mỗi năm. Than đá vẫn chiếm hơn 1 nửa sản lượng điện, nhưng tỷ trọng đang giảm vài điểm phần trăm mỗi năm.

Trung Quốc cũng đang nhanh chóng tăng xuất khẩu thiết bị điện gió, khiến các đối thủ ở phương Tây và Ấn Độ lo ngại. Xuất khẩu tua-bin gió và linh kiện sang Liên minh châu Âu tăng 66% trong năm ngoái, trong khi các lô hàng sang các nước đang phát triển thuộc Sáng kiến Vành đai và Con đường tăng 74%.

Các nhà sản xuất Trung Quốc, dẫn đầu là Envision Energy, cũng đang mở rộng thị phần tại Ấn Độ. Nhờ ưu đãi thuế và hỗ trợ của chính phủ, Ấn Độ đang cạnh tranh với Mỹ để trở thành thị trường điện gió lớn thứ 2 thế giới sau Trung Quốc. Envision hiện đã trở thành đối thủ đáng gờm của Suzlon Energy, nhà sản xuất tua-bin gió chủ lực của Ấn Độ, ngay trên sân nhà của công ty này.

Căng thẳng tại Iran và giá dầu khí tăng mạnh đã làm nhu cầu điện gió tăng nhanh hơn. Đơn hàng tua-bin gió toàn cầu tăng vọt trong mùa xuân, nối tiếp mức tăng 40% của năm ngoái.

Sự bùng nổ này được thúc đẩy mạnh bởi các nhà sản xuất Trung Quốc, cả trong nước lẫn tại các thị trường đang phát triển. Đối thủ nước ngoài chính của họ, Vestas của Đan Mạch, gặp khó trong cạnh tranh vì các ngân hàng quốc doanh Trung Quốc giữ đồng nhân dân tệ yếu so với đồng euro, giúp tua-bin Trung Quốc rẻ hơn ở thị trường nước ngoài.

Đồng nhân dân tệ đã mạnh lên nhẹ trong năm nay, nhưng vẫn thấp hơn 3% so với mức của 2 năm trước, dù thặng dư thương mại của Trung Quốc với Liên minh châu Âu đã tăng mạnh.

Cách đây 2 thập kỷ, ngành điện gió nằm trong tay các nhà sản xuất ngoài Trung Quốc như Vestas, General Electric, Enercon của Đức, Gamesa của Tây Ban Nha và Suzlon. Cục diện bắt đầu thay đổi vào năm 2005, khi Bắc Kinh ban hành chỉ thị được gọi là Notice 1204, yêu cầu các trang trại điện gió tại Trung Quốc phải mua ít nhất 70% thiết bị từ nguồn trong nước. Cơ quan hoạch định kinh tế hàng đầu của Trung Quốc cảnh báo các dự án không đạt ngưỡng này sẽ không được phê duyệt.

Để đáp ứng yêu cầu, Vestas, General Electric, Gamesa và Suzlon xây dựng nhà máy tại Trung Quốc. Gamesa, khi đó nắm 30% thị phần, đã nội địa hóa gần như toàn bộ sản xuất. Đến năm 2009, các tua-bin của hãng tại Trung Quốc được lắp ráp với 95% linh kiện Trung Quốc. Công ty cũng đào tạo hơn 500 nhà cung cấp Trung Quốc sản xuất linh kiện theo thiết kế của Tây Ban Nha. Nhưng chính các doanh nghiệp này sau đó lại trở thành nhà cung ứng cho các đối thủ nội địa mới nổi. Ngành điện gió Trung Quốc bùng nổ, còn thị phần của Gamesa rơi xuống chỉ còn 3%.

Năm 2009, Mỹ kiện các yêu cầu nội địa hóa của Trung Quốc vì cho rằng chúng vi phạm cam kết của Bắc Kinh trong Tổ chức Thương mại Thế giới. Trung Quốc sau đó bãi bỏ quy định này, nhưng nhanh chóng tạo lợi thế mới cho doanh nghiệp trong nước bằng cách xác định điện gió là ngành chiến lược và ưu ái các công ty nội địa. Các trang trại điện gió Trung Quốc dần ngừng mua hàng từ các nhà máy nội địa của doanh nghiệp nước ngoài. Trong thập kỷ tiếp theo, các công ty này đóng cửa văn phòng bán hàng và chuyển các nhà máy tại Trung Quốc sang phục vụ xuất khẩu.

Bắc Kinh cũng rót mạnh trợ cấp cho các doanh nghiệp trong nước. Khi Ming Yang Smart Energy, hiện là nhà sản xuất tua-bin gió lớn thứ 3 thế giới, niêm yết năm 2010, bản cáo bạch cho biết công ty “nhận được đất đai và các ưu đãi chính sách khác từ chính quyền địa phương”. Tài liệu cũng nêu rằng các chính quyền địa phương này chỉ mua tua-bin của Ming Yang cho các trang trại điện gió của họ.

Rủi ro mới: Phản ứng từ phương Tây

Ở nước ngoài, các nhà sản xuất Trung Quốc đang vấp phải phản ứng chính trị khi bán tua-bin hoàn chỉnh tại châu Âu, dù họ thành công hơn trong việc bán linh kiện cho các nhà sản xuất châu Âu. Tháng 3, chính phủ Anh chặn Ming Yang lắp đặt tua-bin điện gió ngoài khơi trong vùng biển Anh, viện dẫn lo ngại an ninh quốc gia. Bộ Thương mại Trung Quốc sau đó chỉ trích quyết định này, cho rằng nó “không có lợi cho phát triển kinh tế địa phương hoặc cải thiện phúc lợi của người dân Anh”.

Liên minh châu Âu cũng đã mở cuộc điều tra chống trợ cấp đối với hàng nhập khẩu từ Goldwind Science & Technology Company, doanh nghiệp do nhà nước Trung Quốc kiểm soát và là nhà sản xuất tua-bin lớn nhất thế giới. Sau khi kết luận sơ bộ cho thấy có các khoản trợ cấp có thể vi phạm quy định thương mại, cơ quan quản lý châu Âu có thể áp thuế với Goldwind - động thái có nguy cơ kéo theo phản ứng trả đũa từ Trung Quốc.