Chiến sự Mỹ - Iran khó lường: Lầu Năm Góc 'nghiện' những cỗ máy chiến tranh AI như thế nào?

Vào một tối thứ Sáu gần đây, Mỹ đã thực hiện hai bước đi mạnh mẽ có thể làm thay đổi tương lai của chiến tranh. Ngay sau 17h chiều (giờ miền Đông) ngày 27/2, chính quyền của Tổng thống Donald Trump tuyên bố rằng Anthropic PBC - công ty khởi nghiệp (startup) trị giá tới 380 tỷ USD với các sản phẩm AI mang thương hiệu Claude ngày càng phổ biến - là một rủi ro đối với chuỗi cung ứng.

Ngoài việc phát triển chatbot và công cụ lập trình cho người tiêu dùng, Anthropic còn có các hợp đồng lớn cung cấp dịch vụ AI cho quân đội. Tuy nhiên, mối quan hệ này đã rạn nứt khi công ty này từ chối cho phép công nghệ của mình hỗ trợ giám sát đại trà trong nước hoặc vũ khí hoàn toàn tự động, trong khi Chính phủ Mỹ cho rằng họ có quyền sử dụng công nghệ cho mọi mục đích hợp pháp.

Với động thái này, chính quyền “xứ sở cờ hoa” đã đưa một trong những startup công nghệ triển vọng nhất của Mỹ vào danh sách đen, như thể đó là một tổ chức do quân đội Trung Quốc điều hành. Tổng thống Trump cũng công kích Anthropic trên mạng xã hội khi gọi đây là “công ty AI cánh tả cực đoan”.

Khoảng 8 giờ sau đó, vào ngày 28/2/2026, Mỹ ném bom Iran. Chiến dịch này chưa phải là một cuộc “chiến tranh robot” đúng nghĩa mà Anthropic phản đối, nhưng đã cho thấy những dấu hiệu cho thấy tương lai đó đang đến rất gần.

Từ phòng thí nghiệm đến chiến trường
Iran: Sức mạnh hủy diệt của “Hệ điều hành” chiến tranh Maven

Sử dụng hệ thống điều khiển nhiệm vụ có hỗ trợ AI mang tên “Hệ thống thông minh Maven” (Maven Smart System), Mỹ đã tấn công 1.000 mục tiêu trong 24 giờ đầu tiên của cuộc chiến tại Iran. Con số này gấp đôi quy mô chiến dịch “gây sốc và khiến đối phương kinh hoàng” (shock and awe) tại Iraq năm 2003. Trong vòng 10 ngày, con số này tăng lên 5.000 mục tiêu, theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM).

Trước đó, Mỹ đã sử dụng hệ thống này để chia sẻ thông tin mục tiêu với Ukraine năm 2022 cũng như trong các cuộc tấn công tại Iraq, Syria và lực lượng Houthi năm 2024. Tuy nhiên, chiến dịch tại Iran là phép thử lớn nhất từ trước đến nay. Đây cũng là lần đầu tiên Mỹ tấn công mục tiêu chiến đấu bằng các máy bay không người lái (drone) giá rẻ, bán tự động. Chỉ huy lực lượng Mỹ tại khu vực Trung Đông gọi những khí tài này là thứ “không thể thiếu”.

Với “Hệ thống thông minh Maven”, quân đội Mỹ kỳ vọng có thể xác định và lựa chọn 1.000 mục tiêu không phải trong 1 ngày, mà chỉ trong 1 giờ. Đồng thời, họ cũng đang tìm cách tích hợp AI trực tiếp vào các “drone tấn công một chiều”, để chúng có thể tự điều hướng, xác định mục tiêu và thực hiện tấn công ngay cả khi bị mất liên lạc.

Hiện vẫn chưa rõ AI đã được Mỹ sử dụng cụ thể như thế nào tại cuộc chiến với Iran. Dù mâu thuẫn công khai với Anthropic, các mô hình ngôn ngữ lớn của công ty này vẫn được chính quyền của Tổng thống Trump dùng để phân tích tình báo và tăng tốc các quy trình hành chính liên quan đến các cuộc không kích.

Timothy Hawkins, người phát ngôn của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết AI được dùng để tạo ra các “điểm quan tâm” và hỗ trợ đưa ra quyết định. “Nói ngắn gọn, các công cụ này giúp các nhà lãnh đạo - con người - đưa ra quyết định thông minh hơn và nhanh hơn”, ông nói.

Theo các quan chức Iran, hơn 1.300 dân thường đã thiệt mạng trong các cuộc không kích, trong đó có hơn 175 người tại một trường nữ sinh. Một số báo cáo cho rằng cuộc tấn công này do tên lửa Tomahawk của Mỹ dựa trên thông tin tình báo lỗi thời gây ra; trong khi đó, Lầu Năm Góc chưa xác nhận AI có liên quan hay không.

Những cỗ máy “nổi loạn” và canh bạc
100 triệu USD: Liệu con người có đang mất quyền kiểm soát?

Mỹ rõ ràng kỳ vọng AI sẽ đóng vai trò lớn hơn trong các cuộc chiến tương lai. Tuy nhiên, Giám đốc điều hành (CEO) Anthropic, ông Dario Amodei cho rằng hệ thống AI hiện chưa đủ đáng tin cậy để tạo ra vũ khí hoàn toàn tự động an toàn và công ty này không sẵn sàng hợp tác với Lầu Năm Góc trong lĩnh vực đó. Anthropic đã kiện Chính phủ Mỹ để phản đối việc bị đưa vào danh sách đen và nhiều nhà khoa học AI từ OpenAI và Google cũng bày tỏ ủng hộ quan điểm của công ty.

Trong một bài đăng trên mạng xã hội X (tên cũ là Twitter), Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cho rằng lập trường của Anthropic là nỗ lực “giành quyền phủ quyết các quyết định tác chiến của quân đội Mỹ”. Trong khi đó, Lầu Năm Góc đã tìm đến các công ty khác để cung cấp AI phục vụ xác định mục tiêu. Cùng ngày với việc “chia tay” Anthropic, OpenAI đã công bố đạt thỏa thuận cung cấp dịch vụ tương tự.

“

“Nói ngắn gọn, những công cụ này giúp các nhà lãnh đạo - con người - đưa ra quyết định thông minh hơn và nhanh hơn”.

Ông Timothy Hawkins, người phát ngôn của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết

Lầu Năm Góc đã bắt đầu theo đuổi AI nghiêm túc từ năm 2017 với Dự án Maven. Mục tiêu là tạo ra các thuật toán thị giác máy tính để phân tích video từ drone, phát hiện vật thể và biến lượng dữ liệu khổng lồ thành “thông tin tình báo và hiểu biết có thể hành động nhanh chóng”. Dù ban đầu Chính phủ Mỹ nói rằng Maven không dùng để nhắm vào các mục tiêu chiến đấu nhưng những người trong cuộc cho biết đó luôn là hướng đi tất yếu.

Ngay từ đầu, Maven đã phụ thuộc vào sự hợp tác với khu vực tư nhân. Một trong những đối tác ban đầu là “gã khổng lồ dịch vụ tìm kiếm” Google, nhưng sau khi thông tin hợp tác bị lộ, hàng nghìn nhân viên đã phản đối. Google sau đó đã không gia hạn hợp đồng.

Cuối cùng, quân đội Mỹ vẫn thành công trong việc huy động khu vực tư nhân. Công ty Palantir Technologies đã xây dựng “Hệ thống thông minh Maven”, kết hợp công nghệ từ Amazon, Microsoft và startup Clarifai. Amazon Web Services cung cấp hạ tầng điện toán đám mây an toàn. Các công ty khởi nghiệp công nghệ tập trung đặc biệt vào công nghệ quân sự đã xuất hiện, đáng chú ý nhất là Anduril, được định giá 60 tỷ USD và hiện đang hợp tác chặt chẽ với Lầu Năm Góc.

Maven Smart System được cho là đã giúp quân đội Mỹ xác định và xử lý khoảng 1.000 mục tiêu chỉ trong 24 giờ đầu tiên và 5.000 mục tiêu trong 10 ngày ở chiến dịch tại Iran

Hiện tại, tất cả bộ chỉ huy quân sự Mỹ đều sử dụng hệ thống này và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) cũng đã triển khai phiên bản riêng.

Tuy nhiên, Mỹ muốn drone có thể hoạt động ngay cả khi mất kết nối nên họ đang phát triển AI có thể tự vận hành hoàn toàn. Từ năm 2022, nhóm Maven đã thu thập lượng lớn hình ảnh tàu Trung Quốc để huấn luyện AI nhận diện mục tiêu.

Những vũ khí tự động này vừa gây sợ hãi vừa hấp dẫn đối với người phát triển. Một người tham gia “Dự án Maven” nói: “Không có gì giống như việc nhìn một cỗ máy tự ngắm bắn. Nó mang cảm giác xa lạ, gần như siêu nhiên. Chúa ơi, thật đáng sợ!”.

Cảm giác kinh ngạc chung đó không ngăn cản các nhân viên chính phủ tranh luận về cách xây dựng các hệ thống chiến đấu tự động. Có những bất đồng về việc Lầu Năm Góc nên tự xây dựng bao nhiêu phần mềm trí tuệ nhân tạo (AI) liên quan đến quốc phòng, thay vì mua từ các nhà cung cấp thương mại.

Một phe ủng hộ các máy bay không người lái đơn giản được trang bị AI, có thể vận chuyển đến các đồng minh ở Thái Bình Dương và huy động nhanh chóng nếu chiến sự nổ ra. Những người khác lại muốn các đàn máy bay không người lái phức tạp hơn. Một số quan chức thúc đẩy việc giữ bí mật tuyệt đối để duy trì yếu tố bất ngờ, trong khi những người khác cho rằng Lầu Năm Góc nên công khai khả năng vượt trội của mình như một hình thức răn đe.

Một vấn đề khác là AI không hoàn hảo: có thể mắc lỗi do “ảo giác”, dữ liệu sai lệch hoặc suy giảm độ chính xác theo thời gian. Điều hợp lý nhất, theo các chuyên gia, là chuẩn bị cho cách AI sẽ thất bại.

Dưới thời cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden, Lầu Năm Góc tập trung vào vũ khí tự động phức tạp và công bố một phần để thu hút đối tác, đồng thời gửi tín hiệu tới Trung Quốc. Năm 2023, chương trình Replicator được công bố nhằm triển khai hàng nghìn drone tự động trước năm 2027.

Các công ty như Microsoft, Clarifai và AeroVironment tham gia phát triển AI nhận diện mục tiêu từ dữ liệu thu thập quanh Trung Quốc và Đài Loan.

Tuy nhiên, công nghệ vẫn gặp nhiều vấn đề: phần mềm chậm tiến độ, khó tích hợp, AI đôi khi không nhận diện được nhiều mục tiêu hoặc bị ảnh hưởng bởi yếu tố môi trường như nước biển bám vào camera.

Song song, quân đội Mỹ vẫn phát triển nhiều dự án khác như Goalkeeper (drone tự chọn mục tiêu) hay Whiplash (biến mô tô nước thành robot mang bom). Một số thử nghiệm bí mật đã diễn ra ở Biển Đen.

Dù có tiến triển, các sự cố vẫn xảy ra. Năm 2025, một drone tự hành mất kiểm soát trong thử nghiệm tại bang California, phía Tây nước Mỹ, khiến tàu kéo bị lật. Nguyên nhân là lỗi thao tác của con người. Sự cố này cho thấy chiến lược drone vẫn còn nhiều vấn đề chưa giải quyết.

Khi ông Trump trở lại nắm quyền Tổng thống Mỹ, chương trình Replicator được đổi tên thành DAWG. Tuy nhiên, nhiều tranh cãi vẫn tồn tại về tài trợ, định hướng và chiến lược.

Chính phủ Mỹ cũng tiếp tục khởi động dự án mới. Một cuộc thi trị giá 100 triệu USD (2.634,3 tỷ đồng) nhằm phát triển công cụ AI giúp chuyển mệnh lệnh của con người thành hành động của bầy drone. Các công ty như OpenAI, Palantir và SpaceX đã tham gia dự án này.

Tuy nhiên, cựu Giám đốc Maven, vị Tướng 3 sao của quân đội Mỹ đã nghỉ hưu Jack Shanahan cảnh báo rằng chưa có mô hình AI nào hiện nay đủ an toàn để sử dụng trong vũ khí tự động hoàn toàn. “Phụ thuộc quá mức vào chúng lúc này là công thức dẫn đến thảm họa”.

“

Việc quá phụ thuộc vào các mô hình ngôn ngữ lớn trong giai đoạn này cho các hệ thống vũ khí tự động chết người là một công thức dẫn đến thảm họa”

Ông Jack Shanahan, vị Tướng 3 sao của quân đội Mỹ đã nghỉ hưu từng điều hành "Dự án Maven" cảnh báo

Trong khi đó, Chính phủ Mỹ kỳ vọng các kết quả khả quan đầu tiên sẽ có vào mùa hè năm nay. Và cuộc chiến ở Iran sẽ cho chúng ta những cái nhìn đầu tiên về tham vọng này.