Chiến tranh bước sang tháng thứ 2, Iran ngày càng siết chặt eo biển Hormuz

Sau một tháng giao tranh, các cuộc tấn công của Mỹ và Israel đã loại bỏ nhiều lãnh đạo cấp cao của Iran và đánh trúng loạt mục tiêu quan trọng. Tuy nhiên, trên bàn cờ chiến lược, Tehran lại là bên giành ưu thế rõ rệt khi củng cố quyền kiểm soát eo biển Hormuz – tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới.

Dữ liệu theo dõi tàu biển cho thấy, trong tháng 3 – tháng đầu tiên của cuộc chiến – chỉ khoảng 6 tàu/ngày đi qua eo biển này, giảm mạnh so với mức bình thường khoảng 135 tàu/ngày. Đáng chú ý, 80% số tàu chở dầu rời eo biển thuộc Iran hoặc các quốc gia có quan hệ thân thiện với Tehran.

Không chỉ giảm lưu lượng, Iran còn gia tăng kiểm soát thực địa. Hầu hết các tàu hiện nay phải di chuyển sát bờ biển Iran theo các tuyến được phê duyệt, thay vì đi qua phía Oman như trước. Nhiều tàu thậm chí phải đàm phán để được vào “hành lang an toàn”. Một số quốc gia như Malaysia và Thái Lan đã phải ký thỏa thuận song phương để giải cứu tàu mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư.

Giới phân tích nhận định, eo biển Hormuz hiện gần như “đóng cửa” với tàu chở dầu. Ngay cả khi đạt được lệnh ngừng bắn, việc khôi phục lưu thông cũng sẽ không thể diễn ra nhanh chóng, buộc các nhà giao dịch dầu, nhà máy lọc và chuỗi cung ứng toàn cầu phải thích nghi với trạng thái mới.

Trong động thái đáng chú ý, Iran đang chuẩn bị ban hành luật thu phí qua eo biển, yêu cầu tàu cung cấp thông tin chi tiết và nộp phí. Trên thực tế, nhiều chủ tàu cho biết họ đã bị yêu cầu cung cấp danh sách hàng hóa, thủy thủ đoàn và thậm chí phải trả tiền thông qua trung gian.

Theo luật hàng hải quốc tế (UNCLOS), các tuyến đường quan trọng như Hormuz phải cho phép quyền quá cảnh. Tuy nhiên, cả Iran và Mỹ đều chưa chính thức phê chuẩn công ước này, khiến tranh chấp pháp lý thêm phức tạp.

Việc kiểm soát Hormuz cũng là một trong những điều kiện hòa bình mà Tehran đưa ra với Washington. Ngay từ cuối tháng 2, Iran đã tuyên bố kiểm soát eo biển và cảnh báo tàu Mỹ không được đi vào Vịnh Ba Tư. Đầu tháng 3, một loạt tàu không liên quan rõ ràng đến Mỹ đã bị tấn công, gây thiệt hại về người và làm gia tăng tâm lý lo ngại trong ngành vận tải biển.

Thực tế cho thấy, việc gần như phong tỏa Hormuz đã trở thành “vũ khí bất đối xứng” cực kỳ hiệu quả của Iran trước hai cường quốc quân sự hàng đầu. Điều này cho phép Tehran tác động trực tiếp đến thị trường năng lượng toàn cầu và gây áp lực tài chính lớn lên đối thủ.

Trong tháng qua, hơn 36% số tàu rời Vịnh Ba Tư là tàu bị trừng phạt của Iran hoặc thuộc “đội tàu bóng tối”. Riêng với tàu chở dầu, phần lớn đều có liên hệ trực tiếp với Tehran hoặc hướng tới các quốc gia thân thiện.

Trái với lo ngại trước đây rằng Iran sẽ không dám đóng eo biển vì ảnh hưởng đến xuất khẩu của chính mình, dữ liệu cho thấy dầu Iran vẫn chảy mạnh – chủ yếu sang Trung Quốc. Sản lượng xuất khẩu đạt khoảng 1,8 triệu thùng/ngày, tăng gần 8% so với mức trung bình năm 2025, mang về nguồn thu hàng trăm triệu USD.

Ngược lại, các nhà xuất khẩu lớn trong khu vực chịu thiệt hại nặng nề. Xuất khẩu của Iraq giảm hơn 80%, trong khi Saudi Arabia cũng giảm hơn 25% dù đã tận dụng đường ống sang Biển Đỏ.

Tác động lan rộng sang thị trường năng lượng toàn cầu khi giá dầu Brent tăng gần 60% chỉ trong một tháng. Các quốc gia nhập khẩu lớn như Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan hay Thái Lan buộc phải tìm cách tiếp cận Tehran để đảm bảo nguồn cung.

Ngay cả Mỹ cũng phải nhượng bộ một phần, nới lỏng trừng phạt đối với một số lô dầu Iran nhằm hạ nhiệt giá. Đáng chú ý, Ấn Độ đã nhập khẩu lại khí LPG từ Iran lần đầu tiên sau gần 8 năm.

Trong khi đó, các nhà sản xuất vùng Vịnh đang gấp rút tìm tuyến vận chuyển thay thế. Thị trường vận tải biển rơi vào hỗn loạn khi giá cước biến động mạnh, các tuyến đường bị chuyển hướng sang Vịnh Oman và Biển Đỏ.

Rủi ro cũng tăng cao trong lĩnh vực bảo hiểm. Toàn bộ Trung Đông hiện bị xếp vào khu vực chiến sự, khiến phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tăng vọt, có lúc lên tới 10% giá trị tàu khi đi qua eo biển Hormuz.

Dù đề xuất thu phí của Iran có thể tạo khuôn khổ để khơi thông lưu thông, giới chuyên gia cảnh báo rằng ngay cả khi chiến tranh kết thúc, thị trường cũng khó có thể quay lại trạng thái trước đây. Các chủ tàu và công ty bảo hiểm vẫn dè chừng do nguy cơ vi phạm lệnh trừng phạt của Mỹ.

Theo các chuyên gia, diễn biến tại Hormuz đang đặt ra tiền lệ nguy hiểm, khi một quốc gia có thể đơn phương thay đổi luật chơi tại tuyến vận tải chiến lược toàn cầu – điều có thể làm lung lay nền tảng của thương mại quốc tế trong nhiều năm tới.