Chờ 'đèn xanh' từ Mỹ, Israel chuẩn bị đánh thẳng vào huyết mạch kinh tế Iran: Thị trường năng lượng toàn cầu sẽ biến động?

Theo một quan chức Israel, nước này đang chờ Mỹ "bật đèn xanh" trong tuần này để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng của Iran - động thái có thể làm suy giảm sản lượng của một trong những quốc gia xuất khẩu dầu khí lớn nhất thế giới.

Trong cuộc phỏng vấn với The Wall Street Journal (WSJ), Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ sẵn sàng tấn công toàn bộ cầu đường và nhà máy điện của Iran, gây ra mức độ thiệt hại “có thể mất 20 năm để tái thiết, nếu họ còn một quốc gia”.

Việc nhắm vào nền tảng kinh tế của Iran đánh dấu sự leo thang trong cuộc chiến kéo dài năm tuần, với mục tiêu buộc Tehran từ bỏ đòn bẩy kinh tế có được khi làm gián đoạn lưu thông qua eo biển Hormuz — tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu. Ông Trump đã đặt thời hạn đến tối thứ Ba (sáng ngày mai 8/4 theo giờ Việt Nam) để tuyến đường này được mở lại.

Trong những ngày gần đây, Mỹ và Israel đã tăng cường tấn công các mục tiêu ngoài lĩnh vực năng lượng, bao gồm những nhà máy thép và hóa dầu lớn nhất của Iran cũng như một cây cầu mang tính biểu tượng.

“

Các động thái của Mỹ và Israel là thông điệp rõ ràng rằng nếu Iran không chấp nhận chấm dứt chiến sự, cái giá phải trả sẽ ngày càng gia tăng.

Avner Golov, cựu quan chức an ninh quốc gia Israel và hiện là Phó Chủ tịch tổ chức tư vấn MIND Israel

Nguy cơ xung đột chuyển thành cuộc chiến tiêu hao kinh tế

Việc tấn công vào cơ sở hạ tầng dân sự tiềm ẩn nguy cơ vi phạm luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, giới chức Mỹ và Israel cho rằng các mục tiêu này là hợp pháp vì có liên quan đến hoạt động quân sự của Iran. Sự chuyển hướng sang các mục tiêu hạ tầng cũng làm gia tăng nguy cơ biến xung đột thành một cuộc chiến tiêu hao về kinh tế.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) tuyên bố sẽ gia tăng các cuộc tấn công vào hạ tầng dân sự tại Israel và các quốc gia vùng Vịnh nếu Mỹ thực hiện các đe dọa.

Trên thực tế, Iran đã đáp trả bằng việc tấn công các cơ sở hóa dầu tại Bahrain và Abu Dhabi, đồng thời nhắm vào hạ tầng dầu mỏ, khử muối và điện tại Kuwait.

Ngày Chủ nhật (5/4), Iran tiếp tục tấn công khu công nghiệp Neot Hovav ở miền Nam Israel, nơi tập trung nhiều nhà máy. Trước đó, một nhà máy lọc dầu lớn tại Haifa bị trúng mảnh vỡ từ tên lửa Iran nhưng không phải dừng hoạt động, theo giới chức Israel.

Chủ tịch Quốc hội Iran, Mohammad Bagher Ghalibaf, đã cảnh báo rằng các hành động của Mỹ có thể kéo quốc gia này vào một “địa ngục sống” và khiến toàn bộ khu vực Trung Đông bùng cháy.

Thị trường năng lượng toàn cầu sẽ gặp biến động?

Các cuộc tấn công của Iran nhằm vào cơ sở năng lượng tại vùng Vịnh có thể gây tác động kéo dài đối với giá năng lượng toàn cầu. Giá dầu đã tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2022 và có nguy cơ tiếp tục leo thang khi các tàu chở dầu vẫn mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư.

Các nỗ lực trung gian nhằm đưa Iran trở lại bàn đàm phán với Mỹ vẫn chưa đạt kết quả. Theo các nguồn tin, Iran đã từ chối đề xuất mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy một lệnh ngừng bắn tạm thời. Theo chuyên gia Raz Zimmt thuộc Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia tại Tel Aviv, Iran hiện sẵn sàng chấp nhận tổn thất kinh tế nếu vẫn có thể gây thiệt hại cho đối phương.

“

Ngay cả khi eo biển Hormuz được mở lại, nguồn cung vẫn có nguy cơ gián đoạn do nhiều cơ sở năng lượng và hóa dầu đã bị phá hủy. Điều này có thể khiến khoảng 5 triệu thùng sản phẩm tinh chế mỗi ngày không thể xuất khẩu trong nhiều tháng, thậm chí lâu hơn.

Mỹ và Israel đang nhắm vào một nền kinh tế vốn đã suy yếu sau nhiều năm chịu các lệnh trừng phạt của phương Tây liên quan đến chương trình hạt nhân, phát triển tên lửa đạn đạo... Chiến sự đã đẩy hoạt động kinh tế xuống mức thấp mới. Nhiều người dân Iran cho biết giá thực phẩm tăng vọt và thất nghiệp gia tăng do các nhà máy phải đóng cửa sau các cuộc không kích.

Các ngành công nghiệp chủ chốt bị nhắm tới

Các cuộc tấn công của Israel tập trung vào những ngành công nghiệp chủ chốt như thép, hóa dầu và dược phẩm — những lĩnh vực mang lại hàng tỷ USD doanh thu cho Iran.

Israel đã tấn công cơ sở hóa dầu lớn nhất tại Asaluyeh, nơi chiếm khoảng một nửa sản lượng hóa dầu của quốc gia này. Trước đó, một tổ hợp hóa dầu lớn tại Mahshahr cũng bị tấn công, trong khi các nhà máy tại Tabriz cũng nằm trong danh sách mục tiêu.

Theo Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz, các cuộc tấn công đã làm gián đoạn khoảng 85% hoạt động xuất khẩu hóa dầu của Iran. Ngành hóa dầu là trụ cột của nền kinh tế, chiếm khoảng 25% doanh thu xuất khẩu ngoài dầu mỏ và là nguồn cung ngoại tệ quan trọng do sản phẩm có thể tiêu thụ rộng rãi tại châu Á và Thổ Nhĩ Kỳ.

Bên cạnh đó, ngành thép — mang lại hàng tỷ USD mỗi năm — cũng bị tấn công tại Khuzestan và Isfahan, hai trong số những trung tâm sản xuất lớn nhất khu vực. Một nhà máy dược phẩm tại Tehran cũng đã bị không kích.

Dù chiến sự mang lại một số lợi ích ngắn hạn cho Iran, bao gồm việc tiếp tục xuất khẩu dầu với giá cao và thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz, các chuyên gia nhận định rằng những lợi ích này không thể bù đắp cho những thiệt hại sâu rộng mà nền kinh tế đang phải gánh chịu.

Kết cục, chiến lược tấn công vào hạ tầng kinh tế của Mỹ và Israel đang đẩy Iran vào nguy cơ suy yếu toàn diện, đồng thời làm gia tăng khả năng xung đột kéo dài theo hướng tiêu hao, với hệ lụy lan rộng không chỉ trong nước mà còn trên phạm vi toàn cầu.