Chưa từng có trong lịch sử: Một nguyên tố đất hiếm tăng giá gấp 69 lần, chuỗi cung ứng công nghệ Mỹ đứt gãy ngay trước khi ông Trump tới Bắc Kinh

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là các nguyên tố đất hiếm như yttri và scandium, thuộc nhóm 17 nguyên tố đất hiếm, đóng vai trò nhỏ nhưng cực kỳ quan trọng trong công nghệ quốc phòng, hàng không vũ trụ và sản xuất chip. Trung Quốc hiện gần như là nhà sản xuất chủ yếu của các vật liệu này trên toàn cầu.

Dù Bắc Kinh đã cho phép nối lại nhiều hoạt động xuất khẩu đất hiếm kể từ khi áp hạn chế vào tháng 4, dữ liệu hải quan Trung Quốc cho thấy các lô yttrium và scandium hiếm khi cập cảng Mỹ, bất chấp tín hiệu hạ nhiệt căng thẳng thương mại hồi tháng 10. Vấn đề kiểm soát khoáng sản chiến lược dự kiến sẽ là một nội dung quan trọng trong cuộc gặp thượng đỉnh sắp tới.

Yttri tăng giá sốc, chuỗi cung ứng bắt đầu đứt gãy

Yttri là nguyên tố then chốt trong lớp phủ chịu nhiệt dùng cho động cơ phản lực và turbine. Các lớp phủ này giúp thiết bị hoạt động ở nhiệt độ cực cao mà không bị nóng chảy. Nếu không được phủ định kỳ, động cơ không thể vận hành an toàn.

Kể từ khi tình trạng thiếu hụt yttri được ghi nhận vào tháng 11, giá nguyên liệu này đã tăng 60% và hiện cao gấp khoảng 69 lần so với cùng kỳ năm trước. Một số nhà sản xuất lớp phủ đã bắt đầu phân bổ vật liệu theo hạn mức do nguồn cung quá hạn chế.

Lãnh đạo hai công ty Bắc Mỹ chuyên mua yttri để sản xuất lớp phủ cho biết họ buộc phải tạm dừng một phần hoạt động vì thiếu nguyên liệu. Một trong hai công ty đã ngừng nhận các khách hàng nhỏ và khách hàng nước ngoài nhằm ưu tiên nguồn cung cho các khách hàng lớn, bao gồm các nhà sản xuất động cơ.

Một doanh nghiệp khác trong chuỗi cung ứng lớp phủ cũng đã cạn kiệt nguyên liệu và phải ngừng bán các sản phẩm chứa oxit yttri, theo nguồn tin am hiểu trực tiếp.

Dữ liệu cho thấy xuất khẩu yttri từ Trung Quốc sang Mỹ giảm mạnh. Trong 8 tháng sau khi áp dụng kiểm soát, Mỹ chỉ nhận 17 tấn, so với 333 tấn trong 8 tháng trước đó, tương đương mức giảm gần 95%.

Một quan chức Mỹ xác nhận một số nhà sản xuất trong nước hiện đã đối mặt tình trạng thiếu hụt đất hiếm có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Nguy cơ lan sang ngành chip và công nghệ 5G

Ngoài yttri, ngành bán dẫn Mỹ cũng đang thiếu hụt scandium, nguyên liệu quan trọng trong sản xuất chip thế hệ mới và công nghệ 5G.

Scandium được sử dụng trong pin nhiên liệu, hợp kim nhôm hàng không vũ trụ và quy trình chế tạo chip tiên tiến. Sản lượng toàn cầu chỉ đạt vài chục tấn mỗi năm, khiến nguồn cung cực kỳ hạn chế.

Theo các chuyên gia ngành bán dẫn, scandium là thành phần thiết yếu trong các linh kiện được sử dụng trong gần như mọi điện thoại 5G và trạm phát sóng. Tuy nhiên, các hãng chip Mỹ gần đây gặp chậm trễ trong việc xin giấy phép nhập khẩu từ Trung Quốc và đã đề nghị Washington hỗ trợ.

Một quan chức Mỹ cho biết nhiều doanh nghiệp từng nhập scandium qua các quốc gia trung gian, nhưng Trung Quốc hiện yêu cầu khai báo rõ người sử dụng cuối cùng khi cấp phép xuất khẩu.

Đáng chú ý, Mỹ hiện không có sản xuất scandium trong nước và cũng không có nguồn thay thế hoạt động ngoài Trung Quốc. Theo các chuyên gia, lượng dự trữ hiện có chỉ đủ duy trì trong vài tháng, không phải nhiều năm.

Nguy cơ ảnh hưởng tới ngành hàng không và công nghiệp quốc phòng

Dù chưa ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất động cơ phản lực và chip, các nhà sản xuất vẫn theo dõi sát tình hình. Nhu cầu linh kiện hàng không đang tăng mạnh khi các hãng chế tạo máy bay như Boeing và Airbus đẩy mạnh sản xuất, trong khi các hãng hàng không cũng cần thêm phụ tùng thay thế.

Các tập đoàn sản xuất động cơ lớn như GE Aerospace, Pratt & Whitney và Honeywell chưa đưa ra bình luận.

Giới phân tích nhận định tình trạng thiếu hụt hiện nay là minh chứng rõ ràng cho thấy Trung Quốc đang sử dụng ưu thế kiểm soát đất hiếm như một đòn bẩy chiến lược, trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới ngày càng gay gắt.