Chuyên gia Phạm Chi Lan: Đừng để dự án giao thông nghìn tỷ 'ngốn' hết vốn của ngành năng lượng

Năng lượng không chỉ là “điện”, mà là sinh mệnh kinh tế

Tại hội thảo “Biến động địa chính trị và chiến lược đảm bảo an ninh năng lượng”, mới đây, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan đưa ra một nhận định trực diện: Năng lượng chính là “đầu vào” thiết yếu nhất của mọi ngành sản xuất. Trong kỷ nguyên mới, năng lượng không thể đứng sau các danh mục ưu tiên khác.

Bà Lan nhấn mạnh, mọi lựa chọn phát triển quốc gia cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với khả năng đáp ứng năng lượng. Nếu nguồn lực bị phân bổ dàn trải, ưu tiên quá mức vào các dự án hạ tầng tốn kém nhưng chưa thực sự cấp bách, Việt Nam sẽ rơi vào tình trạng “khát vốn” cho năng lượng – một kịch bản nguy hiểm có thể làm tê liệt mọi nỗ lực tăng trưởng.

“Cần nhìn nhận lại thứ tự ưu tiên. Những dự án giao thông quy mô lớn, tiêu tốn nguồn lực khổng lồ, hoàn toàn có thể xem xét giãn tiến độ nếu chưa cấp thiết. Ngược lại, tập trung nguồn lực đúng mức cho năng lượng mới là yếu tố then chốt để thúc đẩy các ngành công nghiệp khác phát triển”, bà Lan thẳng thắn.

Theo chuyên gia Phạm Chi Lan, nhu cầu về điện của Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt về cả lượng lẫn chất. Để đón đầu các ngành công nghiệp tương lai và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường toàn cầu, nền kinh tế không chỉ cần “đủ điện” mà phải là điện sạch và ổn định.

Điều này đòi hỏi một cuộc nâng cấp toàn diện hệ thống năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, bà Lan cũng cảnh báo về mô hình công nghiệp hóa lỗi thời: các ngành thâm dụng năng lượng nhưng hiệu quả đóng góp thấp; các ngành có giá trị gia tăng cao, phù hợp xu hướng kinh tế xanh; lựa chọn ngành dựa trên năng lực cạnh tranh dài hạn thay vì chạy theo những con số tăng trưởng ngắn hạn.

“Cởi trói” cho tư nhân: Động lực thực thụ của an ninh năng lượng

Một trong những vấn đề cốt tử được bà Lan chỉ ra là sự yếu kém của công nghiệp phụ trợ. Hiện nay, phần lớn thiết bị và công nghệ trong các dự án hạ tầng, năng lượng trọng điểm vẫn phải nhập khẩu. Sự phụ thuộc này không chỉ làm giảm tính tự chủ mà còn khiến chi phí đầu tư bị đội lên cao, bào mòn hiệu quả dài hạn.

Riêng với năng lượng tái tạo – lĩnh vực từng phát triển “nóng” nhờ dòng vốn tư nhân, bà Lan cho rằng đây là bài học đắt giá về tính nhất quán của chính sách. Sau giai đoạn bùng nổ, nhiều dự án đang "mắc kẹt" do cơ chế thiếu ổn định. Để tháo gỡ, nhà nước cần tập trung vào hệ thống lưu trữ năng lượng để không lãng phí nguồn điện sạch đã sản xuất, và hạ tầng truyền tải để xóa bỏ tình trạng "có điện nhưng không thể phát lên lưới".

Thay vì chỉ trông chờ vào nguồn vốn công, bà Phạm Chi Lan khẳng định khu vực tư nhân chính là chìa khóa. Tuy nhiên, để tư nhân mặn mà, họ cần một môi trường bình đẳng về vốn, đất đai và đặc biệt là một cơ chế đủ mạnh.

“Nếu có chính sách phù hợp và định hướng đúng đắn, khu vực tư nhân hoàn toàn có thể giải quyết bài toán năng lượng. Đây không chỉ là vấn đề của riêng ngành năng lượng, mà là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tăng trưởng bền vững”, vị chuyên gia nhận định.