Cơ quan 'đầu não' của triều đại phong kiến cuối cùng tại Việt Nam sẽ thành không gian giáo dục di sản

Sau hơn hai thập niên làm trụ sở của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, di tích Viện Cơ mật (Tam Tòa) chuẩn bị được trả lại nguyên trạng để phát huy giá trị lịch sử, hướng đến xây dựng một không gian sáng tạo văn hóa - giáo dục di sản giữa lòng cố đô.

Nằm tại số 23 và 33 Tống Duy Tân, phường Phú Xuân, TP. Huế, Viện Cơ mật là một trong những di tích đặc biệt thuộc quần thể Kinh thành Huế. Công trình không chỉ ghi dấu một giai đoạn quan trọng của triều Nguyễn mà còn chứng kiến nhiều biến động lịch sử suốt gần ba thế kỷ.

Cơ quan “cơ mật” của triều Nguyễn

Theo tư liệu lịch sử, khu đất nơi Viện Cơ mật tọa lạc từng được chúa Nguyễn Phúc Khoát chọn làm thủ phủ Phú Xuân năm 1738, trở thành trung tâm chính trị - văn hóa của xứ Đàng Trong. Giai đoạn 1775-1786, nơi đây bị quân Trịnh chiếm đóng, sau đó trở thành kinh đô của triều Tây Sơn (1786-1801).

Năm 1802, khi Gia Long lên ngôi, khu vực này được dùng làm nơi ở cho hoàng tử Đảm (sau là vua Minh Mạng). Đến năm 1839, nhà vua cho xây dựng quốc tự Giác Hoàng tại đây - ngôi chùa từng được vua Thiệu Trị xếp vào danh sách 20 thắng cảnh đẹp của đất thần kinh.

Sau biến cố Kinh đô Huế thất thủ năm 1885, chùa Giác Hoàng bị triệt giải. Năm 1903, dưới thời vua Thành Thái, thực dân Pháp cho xây dựng ba tòa nhà mới trên nền chùa cũ, gồm Viện Cơ mật, Bảo tàng Kinh tế và Văn phòng Hộ lý các bộ, gọi chung là Tam Tòa.

Về mặt tổ chức, Cơ mật viện được thành lập từ năm 1834 dưới triều Minh Mạng, là cơ quan tham mưu những vấn đề trọng yếu, đặc biệt về quân sự. Ban đầu đặt tại Tả Vu trong Hoàng thành, sau nhiều lần di chuyển, đến năm 1903 mới ổn định tại vị trí hiện nay.

Dấu ấn kiến trúc và hành trình chuyển đổi công năng

Khác với nhiều công trình cung đình truyền thống, Viện Cơ mật mang đậm phong cách kiến trúc Tây Âu. Tòa nhà chính cao hai tầng, ba gian hai chái, nổi bật với ba chữ “Cơ mật viện” viết theo lối triện trong ô tròn ở mặt tiền. Hệ thống cửa nguyệt môn dày đặc, 5 cửa ở tầng trên, 7 cửa phía trước tầng dưới và 6 cửa hai bên tạo nên diện mạo bề thế nhưng vẫn thanh thoát. Bao quanh là tường gạch kiên cố với các cổng mở ra ba hướng.

Sau năm 1955, công trình tiếp tục thay đổi chức năng: từng là trụ sở cơ quan tư pháp, nơi xét xử các vụ án; giai đoạn 1975-1976 là nơi làm việc của Ủy ban Quân quản Trị Thiên Huế; sau đó trở thành trụ sở Tỉnh ủy Bình Trị Thiên rồi Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế.

Từ tháng 10/2000 đến nay, Tam Tòa là trụ sở của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Năm 2004, di tích được xếp hạng di tích cấp quốc gia.

Theo đại diện Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, trong thời gian tới đơn vị sẽ chuyển sang địa điểm làm việc mới, trả lại không gian nguyên trạng cho di tích. Định hướng đặt ra là chỉnh trang, khai thác phù hợp để nơi đây trở thành địa chỉ giáo dục di sản cho thế hệ trẻ.

Trong tương lai, Viện Cơ mật sẽ kết nối với cụm công trình Quốc Tử Giám triều Nguyễn (sau trùng tu), Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế cùng các di tích khu Đông Nam Hoàng thành, hình thành một không gian văn hóa - lịch sử - giáo dục mang tầm vóc quốc tế.

Không chỉ dừng ở tham quan, không gian mới dự kiến tổ chức trưng bày nghệ thuật, workshop, tour trải nghiệm, trình diễn theo mùa; đồng thời xây dựng trung tâm dữ liệu về triều Nguyễn và kho lưu trữ di sản số phục vụ nghiên cứu, học tập.

Đây cũng sẽ là nơi ươm tạo nghệ sĩ, start-up văn hóa, phát triển sản phẩm sáng tạo như ấn phẩm thiết kế, quà lưu niệm và nội dung số. Doanh thu từ các hoạt động này sẽ tái đầu tư cho công tác bảo tồn, tạo vòng tuần hoàn kinh tế di sản bền vững.

Ở giai đoạn đầu, không gian dự kiến mở cửa miễn phí, hứa hẹn trở thành điểm nhấn mới trong dòng chảy công nghiệp văn hóa của Huế. Từ một cơ quan “đầu não” của triều Nguyễn, Viện Cơ mật đang chuẩn bị bước sang chương mới - nơi quá khứ và hiện tại giao thoa, đưa di sản sống cùng đời sống đương đại.