'Cú sốc' eo biển Hormuz chia đôi Trung Đông: Nước thu tiền tỷ, nước mất tới 75% doanh thu dầu

Iran đã gần như phong tỏa eo biển, tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí LNG toàn cầu, sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào cuối tháng 2, khiến xung đột leo thang. Dù sau đó Tehran cho phép tàu không liên quan đến Mỹ hoặc Israel đi qua, thị trường năng lượng vẫn rơi vào trạng thái hỗn loạn chưa từng có. Giá dầu Brent quốc tế đã tăng tới 60% trong tháng 3, mức tăng mạnh nhất từng ghi nhận theo tháng.

Donald Trump thậm chí cảnh báo sẽ “giáng đòn địa ngục” vào Tehran nếu nước này không đạt thỏa thuận trước hạn chót, nhằm khôi phục lưu thông qua Hormuz.

Địa lý quyết định “vận mệnh dầu mỏ”

Trong khi phần lớn thế giới đối mặt với lạm phát leo thang và thiệt hại kinh tế, các nhà sản xuất dầu Trung Đông lại chịu tác động rất khác nhau, chủ yếu phụ thuộc vào vị trí địa lý.

Dù kiểm soát Hormuz, Iran, cùng với Oman, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, vẫn có thể xuất khẩu dầu qua hệ thống đường ống và cảng biển, né tuyến eo biển này. Ngược lại, dầu từ Iraq, Kuwait và Qatar gần như bị “mắc kẹt”, do không có tuyến thay thế ra thị trường quốc tế.

Một quan chức Iran cho biết nước này không có ý định mở lại Hormuz như một phần của thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, đồng thời bác bỏ các tối hậu thư trước đó từ Mỹ.

Một số nhà phân tích cho rằng cuộc chiến giữa Mỹ, Israel với Iran thậm chí đã củng cố vị thế của Tehran. Ông Neil Quilliam từ Chatham House nhận định: khi Hormuz đã từng bị đóng, nó có thể bị đóng lại nhiều lần, và đó là mối đe dọa lớn với kinh tế toàn cầu, “con quỷ đã được giải phóng khỏi chiếc chai”.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) gọi đây là cú sốc nguồn cung năng lượng lớn nhất từ trước tới nay, với hơn 12 triệu thùng/ngày bị gián đoạn và khoảng 40 cơ sở năng lượng bị ảnh hưởng.

Phân tích dữ liệu xuất khẩu tháng 03 cho thấy doanh thu dầu của Iraq và Kuwait đều lao dốc khoảng 75% so với cùng kỳ năm trước. Ngược lại, Iran tăng 37%, Oman tăng 26%. Saudi Arabia tăng 4,3%, trong khi UAE giảm nhẹ 2,6% do giá tăng bù đắp phần nào sản lượng sụt giảm.

Ả Rập Xê Út hưởng lợi lớn

Giá dầu cao giúp Saudi Arabia tăng nguồn thu từ thuế và tiền bản quyền của Saudi Aramco, tập đoàn dầu khí quốc gia do chính phủ kiểm soát.

Lợi thế lớn của Riyadh nằm ở tuyến đường ống Đông - Tây dài 1.200 km, được xây dựng từ thập niên 1980 trong thời kỳ Chiến tranh Iran-Iraq, giúp vận chuyển dầu từ phía Đông sang cảng Yanbu bên Biển Đỏ, tránh hoàn toàn eo biển Hormuz.

Tuyến này hiện có công suất khoảng 7 triệu thùng/ngày, trong đó khoảng 5 triệu thùng/ngày dành cho xuất khẩu. Dữ liệu vận chuyển cho thấy cảng Yanbu hoạt động gần hết công suất trong cuối tháng 3, bất chấp các cuộc tấn công nhằm vào khu vực này.

Tuy vậy, rủi ro vẫn hiện hữu khi các cơ sở năng lượng hoặc tàu chở dầu đi qua eo biển Bab el-Mandeb có thể trở thành mục tiêu tấn công.

Iraq chịu thiệt hại nặng nhất

Iraq là nước chịu thiệt hại lớn nhất khi doanh thu dầu giảm tới 76%, còn khoảng 1,73 tỷ USD. Kuwait đứng sau với mức giảm 73% xuống 864 triệu USD.

Trong khi đó, UAE phần nào giảm thiểu thiệt hại nhờ đường ống Habshan - Fujairah công suất 1,5 đến 1,8 triệu thùng/ngày, dù vẫn mất hơn 174 triệu USD doanh thu.

Tác động dài hạn: Dầu mỏ hay năng lượng tái tạo?

Trong ngắn hạn, các chính phủ vùng Vịnh nhìn chung vẫn có dư địa tài khóa để ứng phó, với nợ công phần lớn dưới 45% GDP (ngoại trừ Bahrain).

Nhưng về dài hạn, hướng đi vẫn còn bỏ ngỏ. Một số công ty dầu khí phương Tây kêu gọi tăng đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch để tránh cú sốc nguồn cung. Ngược lại, nhiều chuyên gia cho rằng năng lượng tái tạo mới là “lá chắn” bền vững.

Trong khi đó, dấu hiệu chuyển dịch đã xuất hiện: TotalEnergies và Masdar vừa công bố liên doanh 2,2 tỷ USD nhằm triển khai nhanh các dự án năng lượng tái tạo tại 9 quốc gia châu Á.

Theo Reuters