Cú sốc từ Trung Quốc khiến mô hình tăng trưởng của Đông Á lung lay chưa từng thấy

Cú bùng nổ trí tuệ nhân tạo tại Mỹ đã trở thành lực đẩy giúp các nền kinh tế giàu có ở Đông Bắc Á vào trạng thái tăng tốc mạnh. Sản lượng của Đài Loan (Trung Quốc) đang tăng trưởng tới 14%/năm, nhờ doanh số chip và máy chủ cho các trung tâm dữ liệu tăng vọt. Trong năm qua, lợi nhuận hoạt động của các nhà sản xuất chip nhớ tại Hàn Quốc đã tăng hơn 500%. Ngay cả Nhật Bản vốn trì trệ cũng đang được hưởng lợi, dù nước này từ lâu đã đánh mất vị thế nhà sản xuất chip hàng đầu thế giới.

Năm 2025, cả 3 nền kinh tế đều ghi nhận xuất khẩu và thặng dư tài khoản vãng lai ở mức kỷ lục. Tuy nhiên, sự bùng nổ đang che khuất một câu chuyện quan trọng. Nếu gạt bỏ những lĩnh vực công nghệ cao nhất, Đông Bắc Á giàu có đang trải qua quá trình mà tạp chí The Economist gọi là "phi công nghiệp hóa".

Sức cạnh tranh mạnh mẽ từ Trung Quốc, cùng với xu hướng chuyên môn hóa ngày càng sâu vào chip, đã làm gián đoạn mô hình kinh tế từng dựa trên một dải rộng các mặt hàng xuất khẩu chế tạo - cũng chính là mô hình đã giúp khu vực này trở nên thịnh vượng trong những năm 1980 và 1990.

Khi Trung Quốc không chỉ lắp ráp

Trong vài năm qua, quan hệ giữa Trung Quốc và các nước láng giềng giàu có đã thay đổi sâu sắc. Trước đây, Trung Quốc nhập khẩu các linh kiện giá trị cao từ Đông Bắc Á và tập trung vào khâu lắp ráp cuối cùng có giá trị thấp. Còn hiện nay, nước này cạnh tranh trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Thặng dư hàng hóa lâu năm của Đài Loan với Trung Quốc đại lục đã chuyển thành thâm hụt trong năm nay, giống như điều từng xảy ra với Hàn Quốc nhiều năm trước, dù trong vài tháng gần đây xuất khẩu chip của Hàn Quốc đã giúp nước này quay lại trạng thái thặng dư.

Tại Nhật Bản, thâm hụt song phương với Trung Quốc đã rơi xuống mức sâu mới, lập kỷ lục vào đầu năm nay. Các ngành từ sản xuất ô tô đến hóa chất đều đang chịu sức ép lớn. Tương tự phương Tây, nhận thức rằng các nhà sản xuất trong nước đang phải cạnh tranh với hàng hóa do các doanh nghiệp Trung Quốc được trợ cấp sản xuất đang làm gia tăng tâm lý bảo hộ.

Việc chuyên môn hóa vào chip là một diễn biến dễ hiểu, phản ánh mức độ trưởng thành của các nền kinh tế này. Tuy nhiên, sự tập trung đặc biệt này cũng tạo ra tính dễ tổn thương. Chu kỳ phần cứng công nghệ vốn nổi tiếng biến động mạnh, và những thăng trầm của nó ngày càng ảnh hưởng lớn đến các nền kinh tế trong khu vực. Chuỗi cung ứng công nghệ cũng phụ thuộc sâu sắc vào cả Mỹ và Trung Quốc, từ các đầu vào trọng yếu đến nhu cầu của người dùng cuối.

Xét theo chỉ số đo mức độ tập trung của rổ xuất khẩu, Đông Bắc Á cao hơn 73% so với mức trung bình của các nước giàu, và mức độ tập trung này đã tăng kể từ năm 2019. Điều đó khiến khu vực này bị phơi nhiễm trước chủ nghĩa bảo hộ từ bất kỳ siêu cường nào trong 2 siêu cường nói trên.

Chuyên môn hóa tự thân không có gì sai, như David Ricardo hẳn sẽ đồng tình. Tuy nhiên, các nền kinh tế giàu có ở Đông Á sẽ ở vị thế tốt hơn nếu họ kết hợp những cỗ máy xuất khẩu chip khổng lồ với các nền kinh tế nội địa năng động. Vấn đề là nhu cầu trong nước còn quá thấp - một phần là di sản của những cấu trúc kinh tế lỗi thời, vốn kìm hãm tiêu dùng để ưu tiên xuất khẩu lên trên hết.

Đã đến lúc phải loại bỏ những hệ thống cũ đó. Thị trường lao động 2 tầng bảo đảm việc làm cho nhóm “người trong cuộc”, thường làm việc cho các tập đoàn xuất khẩu lớn, trong khi áp đặt mức lương thấp hơn và tình trạng bấp bênh lên những người còn lại. Việc giải phóng thị trường lao động sẽ cải thiện khả năng kết nối giữa người lao động và doanh nghiệp, qua đó nâng tiền lương thực tế.

Các hệ thống hưu trí ưu ái nhân viên tại các doanh nghiệp xuất khẩu nhưng lại quá hạn chế đối với những nhóm khác, khiến 3 nền kinh tế có một số tỷ lệ nghèo tương đối ở nhóm người cao tuổi thuộc hàng cao nhất trong nhóm các nước phát triển.

Mức thu nhập tối thiểu cao hơn sẽ thúc đẩy tổng chi tiêu. Đài Loan đã duy trì một đồng tiền yếu có chủ ý, trong khi Hàn Quốc và Nhật Bản sử dụng nhà nước để phân bổ tín dụng. Ít can thiệp tài chính hơn sẽ cho phép nguồn lực chảy đến những doanh nghiệp có khả năng sử dụng chúng hiệu quả nhất.

Theo The Economist, Đông Bắc Á phải cho phép các nhà sản xuất thất bại được đào thải một cách tự nhiên. Cần chấm dứt hỗ trợ đối với những tập đoàn hùng mạnh như TSMC và Samsung Electronics, vốn không cần các khoản trợ cấp hào phóng để cạnh tranh.

Và dù các nước Đông Á khó có thể tránh phụ thuộc vào thị trường Mỹ và Trung Quốc - 2 nền kinh tế lớn nhất thế giới - họ vẫn có thể cắt giảm những rào cản thương mại khác. Một số rào cản nằm ngay trong khu vực. Những hiềm khích từ thời thuộc địa khiến Hàn Quốc và Nhật Bản đến nay vẫn chưa có hiệp định thương mại tự do song phương. Hàn Quốc nên gia nhập CPTPP, một hiệp định thương mại chất lượng cao do Nhật Bản dẫn dắt.

Trong kịch bản tồi tệ, các nước Đông Bắc Á - do lo sợ trước cú sốc Trung Quốc - lại chọn cách tăng cường chính sách công nghiệp quyết liệt. Hàn Quốc đã cam kết trợ cấp 530 tỷ USD cho ngành sản xuất chip, còn Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đang giám sát các khoản đầu tư do nhà nước dẫn dắt vào 61 mặt hàng “chiến lược”.

Việc sử dụng quyền lực nhà nước để thúc đẩy xuất khẩu từng thành công với các nền kinh tế này khi họ còn nghèo và đang cố bắt kịp phương Tây. Nhưng đó không phải là cách tiếp cận phù hợp với những nơi đã giàu. Tiếp tục đặt cược mạnh hơn vào xuất khẩu sẽ khiến Đông Bắc Á nghèo đi và dễ tổn thương hơn. Thay vào đó, lựa chọn kinh tế tốt nhất của khu vực là trở nên năng động hơn ở trong nước và đa dạng hóa hơn ở bên ngoài.