Cuộc xung đột tại Iran đang khiến nền kinh tế Mỹ mạnh hơn bao giờ hết?

“Hãy tự lo dầu của mình!”, tuyên bố của ông Donald Trump ngày 31/3 khi Iran đóng cửa eo biển Hormuz.

Ông Trump không phát động chiến dịch nhằm vào Iran để cứu kinh tế Mỹ bằng cách gây tổn hại cho các đồng minh. Nhưng trên thực tế, cục diện lại đang diễn ra gần như theo hướng đó.

Tại Mỹ, dù giá xăng tăng cao, nền kinh tế vẫn trụ vững. Ngược lại, ở bên ngoài, áp lực lãi suất và lạm phát leo thang, các nước phải tiết kiệm nhiên liệu, còn triển vọng tăng trưởng ngày càng u ám.

Các nhà kinh tế tại Citi đã hạ dự báo tăng trưởng khu vực đồng euro năm nay 0,4 điểm phần trăm, trong khi Mỹ chỉ giảm 0,1 điểm phần trăm. Nguyên nhân nằm ở cấu trúc năng lượng: nhập khẩu ròng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng chiếm khoảng 1% đến 2% GDP châu Âu, trong khi xuất khẩu ròng chỉ đóng góp khoảng 0,2% cho kinh tế Mỹ.

Những con số này phần nào lý giải vì sao ông Trump theo đuổi chiến lược tại Vịnh Ba Tư khác với các đời Tổng thống trước. Mục tiêu địa chính trị về cơ bản không thay đổi: ngăn một đối thủ kiểm soát khu vực và bảo vệ Israel. Nhưng cách tiếp cận về kinh tế thì đã khác.

Trước đây, các tổng thống Mỹ coi dòng chảy tự do của dầu mỏ là một “hàng hóa công toàn cầu” mà Washington có trách nhiệm bảo vệ. Năm 1990, George H. W. Bush từng lập luận rằng việc triển khai quân tới Vùng Vịnh không chỉ để giải phóng Kuwait mà còn nhằm ngăn một nhà lãnh đạo nguy hiểm kiểm soát 20% trữ lượng dầu thế giới.

Ông khi đó nhấn mạnh: “Không gì có thể thay thế vai trò lãnh đạo của Mỹ”.

Trái lại, ông Trump tỏ ra không quá bận tâm việc eo biển Hormuz có được mở lại hay không. Trong bài phát biểu gần đây, ông nhấn mạnh Mỹ gần như không còn phụ thuộc vào tuyến đường này và sẽ không cần đến trong tương lai. Những nước còn phụ thuộc, theo ông, nên mua thêm dầu từ Mỹ, nơi “nguồn cung dồi dào”, và tự đảm nhận vai trò mở lại tuyến hàng hải.

Cách tiếp cận này phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong vai trò của Mỹ đối với an ninh và thương mại toàn cầu. Washington không còn tự xem mình là “người bảo chứng” cho trật tự quốc tế, mà hành xử như một tác nhân theo đuổi lợi ích riêng, tận dụng năng lượng để gia tăng quyền lực.

Mỹ trở thành “siêu cường năng lượng” nhờ cả yếu tố chính sách lẫn cơ hội. Cuộc cách mạng dầu đá phiến giúp sản lượng trong nước bùng nổ, trong khi hệ thống hạ tầng LNG cho phép xuất khẩu ra toàn cầu.

Hệ quả là dầu khí trở thành trụ cột tăng trưởng và vị thế của Mỹ. Theo S&P Global, doanh thu từ xuất khẩu LNG của Mỹ hiện vượt cả ngô và đậu tương, thậm chí gấp đôi doanh thu từ nội dung phim ảnh và truyền hình.

Nhiên liệu hóa thạch cũng nằm ở trung tâm tầm nhìn của ông Trump về sức mạnh quốc gia. Ngay sau khi nhậm chức, ông thành lập Hội đồng Thống trị Năng lượng Quốc gia, còn Chiến lược An ninh Quốc gia công bố tháng 11 năm ngoái xác định “thống trị năng lượng Mỹ” là ưu tiên chiến lược hàng đầu.

Khi lực lượng Mỹ bắt giữ lãnh đạo Venezuela Nicolás Maduro hồi tháng 1, lợi ích đạt được không chỉ là vô hiệu hóa một chính quyền thách thức ảnh hưởng của Mỹ, mà còn giúp Washington kiểm soát thực tế một nguồn dầu lớn. Mỹ đã sử dụng lợi thế này để hạn chế dòng dầu tới Cuba nhằm gây sức ép thay đổi chính quyền.

Châu Âu từng phụ thuộc tới 45% khí đốt vào Nga, và đã phải trả giá khi nguồn cung bị cắt sau xung đột Ukraine năm 2022. Hiện nay, Mỹ cung cấp khoảng 57% lượng LNG nhập khẩu của EU. Tuy nhiên, điều này cũng làm dấy lên lo ngại: liệu châu Âu có chỉ đơn giản chuyển từ một phụ thuộc địa chính trị sang một phụ thuộc khác?

Những tín hiệu gần đây càng khiến nỗi lo này gia tăng. Ông Trump từng gợi ý có thể áp đặt cấm vận thương mại với Tây Ban Nha nếu nước này không cho phép sử dụng căn cứ quân sự để tấn công Iran. Dù giới phân tích cho rằng việc Mỹ cắt LNG là khó xảy ra, EU hoàn toàn có thể đáp trả.

Ban đầu, ông Trump có thể kỳ vọng Iran sẽ nhanh chóng nhượng bộ, từ bỏ tham vọng hạt nhân để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt, giống kịch bản Venezuela. Nếu điều đó xảy ra, Mỹ có thể gia tăng ảnh hưởng với nguồn dầu Iran, qua đó giảm rủi ro địa chính trị đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Kịch bản này vẫn chưa khép lại. Nếu Iran suy yếu hoặc chấp nhận đàm phán, căng thẳng có thể hạ nhiệt. Ngược lại, eo biển Hormuz cũng có thể được mở lại bằng biện pháp quân sự, khi Mỹ đang tăng cường hiện diện và các nước khác bắt đầu thảo luận phương án can thiệp.

Dù vậy, ngay cả khi Mỹ mở rộng quyền kiểm soát đối với nguồn cung dầu khí toàn cầu, thực tế kinh tế vẫn đặt ra giới hạn. Theo chuyên gia Philip Verleger, để thực sự “thống trị”, chi phí phải thấp, điều mà Mỹ chưa đáp ứng được.

Hơn nữa, Washington cũng khó ép các nhà sản xuất tư nhân hạn chế nguồn cung, nhất là khi ưu tiên trong nước vẫn là giữ giá năng lượng ở mức thấp.

Trong nhiều năm, các quốc gia đã tin tưởng mua dầu khí Mỹ nhờ tính ổn định và đáng tin cậy. Nhưng nếu mối quan hệ này bị “vũ khí hóa”. Và bài học từ Nga cho thấy điều đó hoàn toàn có thể xảy ra.

Theo WSJ