Danh nhân duy nhất của Việt Nam được đặt tên cho gần 10 trường THPT Chuyên: Là nhà bác học kiệt xuất, được UNESCO vinh danh

Nhà bác học kiệt xuất của Việt Nam

Lê Quý Đôn (2/8/1726-11/6/1784) là danh nhân văn hóa, nhà bác học kiệt xuất của Việt Nam trong thế kỷ XVIII. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam (thuộc tỉnh Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên).

Cha ông là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ, mẹ là con gái của một vị Tiến sĩ từng làm quan lớn trong triều. Nhờ môi trường gia đình giàu truyền thống học tập, ngay từ nhỏ Lê Quý Đôn đã được giáo dục chu đáo và sớm bộc lộ tư chất thông minh.

Trên con đường khoa cử, ông nổi tiếng là người học rộng và sớm thành danh. Năm 17 tuổi, Lê Quý Đôn đỗ đầu kỳ thi Hương - kỳ thi cấp địa phương. Tiếp đó, ông thi đỗ Hội nguyên và Bảng nhãn (Thi Hội và thi Đình, 1752).

Với tài năng xuất chúng, con đường làm quan của Lê Quý Đôn rộng mở. Ông phục vụ dưới triều vua Lê và phủ chúa Trịnh, nổi bật với khả năng cả về văn trị lẫn võ lược.

Có thể nói, trong lịch sử phong kiến Việt Nam, Lê Quý Đôn được xem là một trong những học giả toàn diện hiếm có. Trong suốt cuộc đời làm quan, ông được giao nhiều chức vụ quan trọng và có nhiều đóng góp cho triều đình. Với công lao của mình, ông từng được phong các tước vị như Dĩnh Thành bá, Nghĩa Phái hầu, Dĩnh Thành hầu và sau khi qua đời còn được truy tặng tước Dĩnh Quận công.

Không chỉ giữ vai trò trong bộ máy triều chính, Lê Quý Đôn còn tham gia sâu rộng vào nhiều lĩnh vực quản lý và điều hành đất nước. Ông tham gia xây dựng pháp chế, biên soạn điển chế, chấp bút quốc sử và khảo cứu thư tịch.

Đồng thời, ông cũng trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng tại địa phương như kiểm tra hộ khẩu, thuế khóa, lập sổ hộ tịch, tổ chức khai hoang, lập đồn điền và điều tra tình trạng nhũng lạm của quan lại. Bên cạnh đó, ông còn khảo sát đời sống của nhân dân, tham gia dẹp loạn khi cần thiết và nhiều lần giữ vai trò chủ khảo trong các kỳ thi Hội của triều đình.

Song song với hoạt động chính trị và hành chính, Lê Quý Đôn còn có đóng góp to lớn cho lĩnh vực sử học, nông học, dân tộc học, xã hội học, thiên văn học, từ điển học... Trong suốt cuộc đời mình, ông để lại một khối lượng trước tác đồ sộ với hơn 40 bộ sách nghiên cứu về nhiều lĩnh vực khác nhau như lịch sử, địa lý, văn học, thi ca, cũng như các công trình chú giải và diễn giải kinh điển Nho giáo.

Trong số các tác phẩm tiêu biểu của ông, Đại Việt Thông Sử được xem là một công trình sử học quan trọng, hệ thống hóa và ghi chép lịch sử Việt Nam từ thời Hồng Bàng đến giai đoạn Lê Trung Hưng. Bên cạnh đó, Kiến Văn Tiểu Lục là tác phẩm thể hiện những ghi chép, quan sát và nhận định của ông về nhiều vấn đề trong đời sống văn hóa và xã hội đương thời.

Nhờ những đóng góp to lớn cả trong hoạt động quản lý đất nước lẫn nghiên cứu học thuật, Lê Quý Đôn được tôn vinh là một trong những nhà bác học tiêu biểu của lịch sử Việt Nam. Tên tuổi của ông gắn liền với sự phát triển của nền học thuật và giáo dục nước ta, đồng thời để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử văn hóa dân tộc.

UNESCO ghi danh Danh nhân Văn hóa Thế giới

Là nhà bác học lừng danh của Việt Nam, tên tuổi của ông được trân trọng đặt cho nhiều con đường, trường học và cơ sở giáo dục trên cả nước.

Hiện nay, Việt Nam có khoảng 80 trường trung học phổ thông chuyên trực thuộc các tỉnh, thành phố và các trường đại học. Trong số đó, có 8 trường mang tên Lê Quý Đôn.

Cụ thể, các trường trung học phổ thông chuyên mang tên Lê Quý Đôn là:

Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn Điện Biên tại phường Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên.

Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn Lai Châu tại phường Tân Phong, tỉnh Lai Châu.

Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn Quảng Trị tại phường Nam Đông Hà, tỉnh Quảng Trị.

Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn Đà Nẵng tại phường An Hải, thành phố Đà Nẵng.

Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn Quy Nhơn tại phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai mới (trước đây thuộc tỉnh Bình Định).

Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn Nha Trang tại phường Nam Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa.

Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn Phan Rang tại phường Phan Rang 2, trước đây thuộc tỉnh Ninh Thuận. Sau khi sáp nhập, tỉnh Khánh Hòa hiện có hai trường chuyên cùng mang tên Lê Quý Đôn.

Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn Vũng Tàu (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh mới).

Ngoài ra, tại tỉnh Hậu Giang trước đây (nay thuộc Cần Thơ) cũng từng có một trường chuyên mang tên Lê Quý Đôn. Tiền thân của trường là Trường THPT Phụng Hiệp tại TP. Ngã Bảy. Năm 2005, trường đổi tên thành THPT Lê Quý Đôn, đến năm 2008 mang tên THPT Chuyên Lê Quý Đôn. Từ năm 2010 đến nay, trường trở lại tên gọi Trường THPT Lê Quý Đôn Ngã Bảy.

Các trường chuyên mang tên Lê Quý Đôn đều là những cơ sở giáo dục tiêu biểu, nổi bật về chất lượng giảng dạy và thành tích học tập. Đây là cái nôi đào tạo nên nhiều nhân tài cho đất nước, đạt giải cao trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.

Việc nhiều trường học trên cả nước mang tên Lê Quý Đôn không chỉ thể hiện sự tôn vinh đối với một danh nhân văn hóa lớn, mà còn là sự tiếp nối truyền thống hiếu học và tinh thần nghiên cứu học thuật mà ông đã gây dựng.

Ngoài ra, nhằm tri ân những đóng góp của Lê Quý Đôn, UNESCO đã vinh danh ông là Danh nhân Văn hóa Thế giới. Cụ thể, ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 diễn ra tại thành phố Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan, UNESCO đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.

Đây là sự ghi nhận lớn lao đối với những di sản học thuật, tư tưởng mà Lê Quý Đôn để lại cho Việt Nam và thế giới. Nhiều năm qua, những công trình nghiên cứu và tinh thần học hỏi của ông vẫn được xem là nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu.

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Lê Quý Đôn - nhà bác học toàn năng - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.