Đây là lý do vì sao khởi đầu năm mới lại trở thành gánh nặng tâm lý

Từ lâu, khởi đầu năm mới được xem là thời điểm thuận lợi cho sự thay đổi cá nhân. Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy những mốc thời gian mang tính biểu tượng như năm mới, sinh nhật hay ngày đầu tuần có thể đóng vai trò như “điểm khởi đầu” về mặt tinh thần, giúp con người dễ suy ngẫm lại cuộc sống và theo đuổi các mục tiêu mới. Hiện tượng này đã được mô tả từ hơn một thập kỷ trước với tên gọi “hiệu ứng khởi đầu mới”.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, ngày càng nhiều người đón năm mới với tâm thế kém nhiệt huyết hơn. Trong bối cảnh sức khỏe tinh thần suy giảm, đặc biệt ở nhóm người trẻ, việc được kỳ vọng phải hình dung về sự thay đổi lại trở thành áp lực tâm lý. Những lo ngại kéo dài liên quan đến biến đổi khí hậu, bất ổn chính trị và bấp bênh kinh tế khiến ý tưởng “bắt đầu lại” bị cảm nhận là xa vời, thậm chí thiếu tính khả thi.

Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng thay đổi diễn ra liên tục hoặc theo cách bị áp đặt có thể dẫn tới “mệt mỏi do thay đổi” - trạng thái kiệt sức cảm xúc làm giảm mức độ sẵn sàng tham gia vào các sáng kiến mới, kể cả khi chúng mang ý nghĩa tích cực. Trong những trường hợp này, lời kêu gọi đổi mới dễ tạo ra sự hoài nghi, rút lui hoặc thờ ơ, thay vì khơi dậy kỳ vọng.

Ở cấp độ nhận thức, khả năng tưởng tượng về tương lai không phải là nguồn lực vô hạn. Khi con người cảm thấy bị đe dọa hoặc thiếu kiểm soát trước hoàn cảnh, tư duy hướng tới tương lai có xu hướng bị thu hẹp. Thay vì hình dung nhiều khả năng khác nhau, họ tập trung nhiều hơn vào rủi ro, mất mát và các kịch bản bất lợi.

Vì vậy, khi việc thay đổi trở nên khó khăn, nguyên nhân không nhất thiết xuất phát từ sự thiếu hy vọng hay trí tưởng tượng. Trong nhiều trường hợp, chính bối cảnh sống đã khiến những năng lực này khó phát huy.

Nghiên cứu của Giáo sư Vlad Glaveanu (Trường Kinh doanh, Đại học Thành phố Dublin) tập trung vào khái niệm “tư duy khả năng” - cách con người nhận thức những điều có thể khác đi, khám phá các lựa chọn thay thế và cảm nhận khả năng hành động của bản thân. Một nghiên cứu công bố năm 2024 cho thấy các yếu tố này cần hỗ trợ lẫn nhau. Khi một người nhìn thấy cơ hội nhưng cảm thấy bất lực, hoặc có động lực nhưng không hình dung được phương án cụ thể, việc tạo ra thay đổi có ý nghĩa trở nên rất khó khăn.

Trong một nghiên cứu khác mà ông là đồng tác giả, các giáo viên tham gia chương trình phát triển chuyên môn được thông báo rằng họ sẽ chuyển sang một tòa nhà mới do cơ sở cũ bị phá dỡ. Dù về mặt lý thuyết đây có thể được xem là cơ hội đổi mới, nhiều người lại báo cáo cảm giác mệt mỏi và giảm động lực. Phản ứng chủ đạo không phải là hào hứng, mà là kiệt sức. Trường hợp này cho thấy khi một thay đổi bị cảm nhận là thiếu công bằng, thiếu hỗ trợ hoặc tiềm ẩn rủi ro, con người có xu hướng phản kháng hơn là ủng hộ, từ đó làm suy yếu khả năng đón nhận cơ hội mới.

Những phát hiện này cũng góp phần lý giải vì sao nhiều quyết tâm năm mới khó trở thành hiện thực. Các mục tiêu thường được xem như phép thử ý chí cá nhân, trong khi nghiên cứu về thay đổi hành vi cho thấy động lực luôn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ bối cảnh. Áp lực thời gian, căng thẳng tài chính, trách nhiệm chăm sóc gia đình hay các ràng buộc thể chế đều giới hạn những gì con người có thể thay đổi, bất kể mong muốn ban đầu.

Từ đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc xác định những thay đổi nhỏ, khả thi trong các ràng buộc hiện có sẽ thực tế hơn. “Tư duy khả năng” không nhằm phủ nhận giới hạn, mà tập trung vào việc tìm kiếm cách hành động trong chính những giới hạn đó. Những mục tiêu đơn giản, có thể điều chỉnh theo điều kiện thực tế, thường tạo ra hiệu quả tâm lý tích cực hơn.

Quan trọng hơn, việc hình dung tương lai không nhất thiết là hành trình đơn lẻ. Các nghiên cứu về năng lực hành động tập thể cho thấy con người duy trì thay đổi tốt hơn khi trách nhiệm được chia sẻ trong gia đình, nơi làm việc hoặc cộng đồng. Khi giới hạn và khả năng được thảo luận cùng nhau, phạm vi những điều khả thi có thể được mở rộng.

Chẳng hạn, một gia đình có thể cùng cam kết tăng số bữa ăn tự nấu, phân công người lên thực đơn, người nấu ăn và trẻ em chuẩn bị nguyên liệu. Khi trách nhiệm được phân bổ rõ ràng, thay đổi không còn dồn lên một cá nhân.

Năm mới vì thế vẫn là một dấu mốc văn hóa giàu ý nghĩa. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiều bất ổn và mệt mỏi kéo dài, khoa học cho thấy sự đổi mới bền vững khó đến từ áp lực phải “bắt đầu lại từ đầu”. Thay vào đó, nó có thể khởi nguồn từ cách con người hình dung khác đi về khả năng của mình, chấp nhận điều kiện thực tế và tiến lên bằng những thay đổi nhỏ, ổn định.

Theo ScienceAlert