Đi lên từ khí đốt, Qatar đối mặt cú sốc lớn nhất 30 năm giữa sóng gió Trung Đông

Sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran, Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani đã 2 lần điện đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump để kêu gọi giải pháp ngoại giao, cảnh báo nguy cơ “leo thang nguy hiểm”.

Động thái này phản ánh vai trò quen thuộc của Qatar như một trung gian hòa giải trong nhiều cuộc xung đột, bao gồm cả giữa Mỹ và Iran.

Nhà lãnh đạo Qatar, người từng được ông Trump ca ngợi là “một nhà lãnh đạo tuyệt vời”, có lý do để lo ngại. Trong 2 năm chiến sự lan rộng ở khu vực, lãnh thổ của quốc gia bán đảo giàu khí đốt này đã 2 lần trở thành mục tiêu tấn công.

Ngoại giao "con thoi" và chiến lược “đi dây” giữa các cường quốc

Sau khi Saudi Arabia và UAE áp đặt lệnh phong tỏa khu vực đối với Qatar năm 2017 - một phần do quan hệ của Doha với Iran, quốc gia mà Qatar duy trì quan hệ tốt hơn so với nhiều nước Ả Rập khác - Quỹ đầu tư quốc gia Qatar (QIA) đã phải rút hơn 20 tỷ USD tiền gửi từ nước ngoài về để ổn định tài chính.

Theo giới phân tích, điều khiến giới lãnh đạo Qatar thất vọng là kể từ sau cuộc tấn công của Israel vào Gaza vào năm 2023, Doha đã tích cực thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt vòng xoáy xung đột trong khu vực.

Kristian Coates Ulrichsen, chuyên gia Trung Đông tại Đại học Rice (bang Texas), cho rằng đây là cú sốc nghiêm trọng nhất mà Qatar phải đối mặt trong khoảng 3 thập kỷ qua. Theo ông, quốc gia này từng vượt qua lệnh phong tỏa khu vực khá thành công, nhưng lần này thiệt hại trực tiếp đến hạ tầng vật chất.

“Đây là kịch bản tồi tệ nhất đối với Qatar và cũng là điều mà nhiều năm nỗ lực hòa giải của nước này luôn cố gắng tránh”, ông nói.

Là một quốc gia nhỏ từ lâu ý thức rõ sự mong manh về an ninh, Qatar đã xây dựng chiến lược phòng thủ dựa trên việc duy trì các mối quan hệ cân bằng với nhiều bên.

Song song với đó, Doha chủ động đóng vai trò trung gian hòa giải nhằm duy trì tầm quan trọng đối với Mỹ và các cường quốc châu Âu. Qatar trở thành đối tác trung gian đáng tin cậy, sẵn sàng đối thoại với nhiều bên khác nhau, từ Hamas, Taliban đến chính quyền Venezuela của Tổng thống Nicolás Maduro.

Tuy nhiên, trong năm qua, Qatar nhận ra rằng vai trò này - cùng quan hệ chặt chẽ với Washington - không đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Iran từng phóng tên lửa vào một căn cứ quân sự Mỹ tại Qatar sau khi Washington tham gia ngắn hạn vào chiến dịch của Israel nhằm ném bom các cơ sở hạt nhân của Tehran hồi tháng 6 năm ngoái. Ba tháng sau đó, Israel tiến hành không kích nhằm vào văn phòng chính trị của Hamas tại Doha.

Sau vụ việc này, Tổng thống Trump đã ký sắc lệnh hành pháp vào tháng 9/2025, cam kết “đảm bảo an ninh và toàn vẹn lãnh thổ của Qatar trước các cuộc tấn công từ bên ngoài”.

Trước khi cuộc chiến mới bùng nổ, Doha một lần nữa cố gắng làm trung gian, truyền tải thông điệp giữa Washington và Tehran. Nhưng khi ông Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu phát động chiến dịch không kích, Qatar cùng các quốc gia vùng Vịnh khác trở thành mục tiêu trả đũa dữ dội của Iran.

Mặc dù UAE gánh chịu phần lớn các cuộc tấn công, nhưng vụ tập kích nhằm vào Ras Laffan - một phần trong đòn trả đũa của Iran sau khi Israel tấn công cơ sở khí đốt của nước này - lại gây thiệt hại nghiêm trọng nhất.

Khi chiến sự lan rộng chạm đến trái tim ngành năng lượng, đe dọa trực tiếp nền tảng kinh tế của Qatar

Những nỗ lực ngoại giao của Quốc vương Sheikh Tamim cuối cùng không mang lại kết quả. Qatar hiện phải gánh chịu thiệt hại nặng nề nhất sau chính Iran.

Loạt tên lửa của Tehran đã đánh trúng Ras Laffan - cơ sở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) lớn nhất thế giới và là huyết mạch của nền kinh tế nước này.

Tác động của vụ tấn công không chỉ dừng lại ở Qatar - quốc gia từng vươn lên từ bờ vực phá sản cách đây hơn 30 năm nhờ xuất khẩu khí đốt để trở thành một trong những nước giàu nhất thế giới - mà còn lan rộng ra toàn cầu.

Mehran Kamrava, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Georgetown (cơ sở Doha), nhận định: “Thiệt hại không chỉ nằm ở khía cạnh kinh tế. Về lâu dài, Qatar có thể phục hồi về mặt công nghiệp. Nhưng câu hỏi lớn hơn là hình ảnh của quốc gia này như một điểm đến an toàn và động lực tăng trưởng”.

Bộ trưởng Năng lượng Qatar Saad al-Kaabi cho biết việc sửa chữa các hạng mục bị hư hại tại Ras Laffan có thể mất từ 3 - 5 năm. Các cơ sở bị ảnh hưởng chiếm khoảng 17% công suất xuất khẩu LNG của tập đoàn năng lượng Nhà nước QatarEnergy.

Ông cảnh báo điều này sẽ tác động đến nguồn cung khí đốt cho các thị trường châu Âu và châu Á, đồng thời khiến Qatar mất khoảng 20 tỷ USD doanh thu/năm.

Tarik Yousef, chuyên gia tại Hội đồng Trung Đông về các vấn đề toàn cầu, đánh giá đây là cú sốc tiêu cực lớn với hệ thống kinh tế của quốc gia này và sẽ để lại hệ quả lâu dài.

QatarEnergy - nhà sản xuất LNG lớn thứ 2 thế giới - trước đó đã phải tạm dừng hoạt động sau một vụ tấn công bằng máy bay không người lái vào Ras Laffan trong những ngày đầu chiến sự.

Farouk Soussa, nhà kinh tế khu vực Trung Đông và Bắc Phi tại Goldman Sachs, ước tính Qatar có thể chịu khoảng một nửa trong tổng thiệt hại chiến tranh 12 tỷ USD của 6 quốc gia vùng Vịnh.

Tham vọng mở rộng đế chế khí đốt đứng trước thử thách lớn, dự án hàng chục tỷ USD có nguy cơ chậm trễ

Thời điểm xảy ra vụ tấn công được đánh giá là đặc biệt bất lợi. Trước khi xung đột bùng phát, Doha đang chuẩn bị cho một giai đoạn bùng nổ nhờ dự án mở rộng trị giá 30 tỷ USD tại mỏ khí North Field - mỏ khí lớn nhất thế giới.

Dự án này dự kiến nâng công suất sản xuất LNG của Qatar lên 126 triệu tấn/năm vào năm 2027, tương đương khoảng 30% nhu cầu LNG toàn cầu năm 2024.

Kỳ vọng vào nguồn thu lớn từ khí đốt, Quỹ đầu tư quốc gia Qatar - quỹ tài sản có chủ quyền trị giá khoảng 550 tỷ USD và là nơi tiếp nhận phần lớn doanh thu khí đốt - đã tăng cường tuyển dụng, gần như gấp đôi nhân sự trong 5 năm qua.

Quỹ này từng dự đoán tổng tài sản quản lý có thể tăng gấp đôi trong vòng 5 năm và chuẩn bị thực hiện nhiều thương vụ đầu tư lớn hơn.

Tuy nhiên, các kế hoạch này có thể phải điều chỉnh khi Doha phải đánh giá lại cách quản lý nguồn lực sau khi mất đi hàng tỷ USD doanh thu khí đốt - nguồn thu ngoại tệ chính của nền kinh tế.

Mô hình tăng trưởng dựa vào LNG mong manh trước gió

Khí tự nhiên hóa lỏng từ lâu đã là trụ cột của nền kinh tế Qatar. Hơn 3 thập kỷ trước, khi đất nước còn gánh nợ lớn, Doha đã đặt cược vào việc phát triển các mỏ khí đốt - một quyết định khi đó vấp phải nhiều hoài nghi.

Tập đoàn BP từng rút khỏi dự án vào những năm 1990 vì lo ngại lợi nhuận không đủ hấp dẫn. Nhưng Qatar vẫn kiên định theo đuổi chiến lược này, sử dụng nguồn thu khí đốt để xây dựng các thành phố hiện đại và trở thành một trong những nhà đầu tư toàn cầu năng động nhất.

Theo các chuyên gia, Qatar vẫn có những “tấm đệm tài chính” đáng kể để đối phó với khủng hoảng. Nếu việc gián đoạn sản xuất không kéo dài, giá khí đốt cao có thể giúp bù đắp một phần tổn thất.

Tuy nhiên, nếu chiến sự kéo dài và Iran tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz, tình hình sẽ trở nên khó khăn hơn nhiều.

“Qatar có nguồn lực để xử lý các tổn thất ở mức vừa phải”, ông Soussa nói. “Nhưng câu hỏi là điều gì sẽ xảy ra nếu tình trạng này kéo dài - chẳng hạn 1 năm?”.

Để bù đắp khoản hụt thu, Qatar có thể phải cắt giảm đáng kể chi tiêu trong nước hoặc sử dụng dự trữ tài chính. Trong trường hợp xấu hơn, nước này có thể buộc phải bán bớt tài sản ở nước ngoài và đưa dòng vốn về nước.

Theo một số nguồn tin, nhiều quốc gia vùng Vịnh - trong đó có Qatar - đã bắt đầu rà soát lại danh mục đầu tư và các cam kết tài chính trong tương lai nhằm giảm áp lực kinh tế trong bối cảnh xung đột leo thang.