Dòng họ nổi tiếng ở 'làng Tiến sĩ', có 9 hiền tài được khắc tên tại Văn Miếu

Dòng họ nổi tiếng ở "làng Tiến sĩ"

Nhắc đến ngôi làng hiếu học nổi tiếng của Việt Nam, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến Đông Ngạc. Nằm nép mình bên bờ đê sông Hồng, thuộc địa phận Từ Liêm (Hà Nội) ngày nay, Đông Ngạc còn được biết đến với tên gọi thân thuộc là làng Vẽ.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, thời gian nhưng trong tâm thức người dân, ngôi làng vẫn là một không gian văn hóa đặc biệt. Nơi đây, những mái đình, ngôi đền, chùa cổ và các nếp nhà rêu phong tiếp tục kể câu chuyện dài về truyền thống và học vấn.

Đặc biệt, Đông Ngạc còn nổi tiếng với danh xưng “làng Tiến sĩ”. Từ thời Trần đến thời Nguyễn, trải dài hàng trăm năm, nơi đây đã có 22 người đỗ các học vị cao như Tiến sĩ, Bảng nhãn, Phó bảng, cùng hơn 400 cử nhân và tú tài. Theo quy ước dưới các triều đại phong kiến, một địa phương có từ 10 Tiến sĩ trở lên được xếp vào hàng “làng khoa bảng” thì Đông Ngạc đã vượt xa tiêu chuẩn ấy.

Nhờ thành tích khoa cử ấn tượng, làng Vẽ từng đứng thứ 3 cả nước về số lượng Tiến sĩ thời phong kiến, chỉ sau làng Mộ Trạch (Hải Dương cũ) và Kim Đôi (Bắc Ninh).

Giữa trung tâm làng là đình Đông Ngạc - công trình vừa mang giá trị tâm linh, vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng của dân cư địa phương. Đình được xây dựng vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVII, có kiến trúc độc đáo. Nhìn từ trên cao, công trình gợi hình dáng một con rồng.

Tòa đại đình bằng gỗ lim được ví như phần đầu rồng, cổng chính tượng trưng cho mũi rồng, còn hai giếng nước hai bên tựa như đôi mắt. Bên trong đình hiện còn lưu giữ nhiều di vật quý như bia đá và các tác phẩm sơn mài có niên đại từ thời Lê.

Không chỉ là nơi thờ tự, đình làng còn là không gian để người dân tưởng nhớ các bậc tiền nhân - những học giả đã góp phần làm rạng danh truyền thống khoa bảng của quê hương.

Dòng họ có 9 Tiến sĩ

Trong làng, các dòng họ lớn như Phan, Phạm, Nguyễn, Hoàng, Đỗ, Lê… đều có đại diện ghi danh trên bia Tiến sĩ. Đặc biệt, dòng họ Phạm nổi bật với 9 Tiến sĩ, họ Nguyễn có 6 người, họ Phan có 5, họ Hoàng có 4…

Từ đầu thế kỷ XVI, dòng họ Phạm ở Đông Ngạc đã có người đỗ đại khoa. Từ đó đặt nền móng cho truyền thống khoa bảng bền bỉ kéo dài qua nhiều triều đại phong kiến.

Hầu như mỗi giai đoạn lịch sử, dòng tộc này đều có người thành danh trên con đường khoa cử, trở thành một trong những họ tiêu biểu nhất của vùng đất vốn nổi tiếng hiếu học này.

Trong 9 vị đỗ Tiến sĩ của họ Phạm, có 7 vị được ghi danh tại khu di tích ở Hà Nội và 2 vị được khắc tên tại Văn Miếu Huế. Tuy nhiên, hiện nay tại Hà Nội chỉ còn bia ghi danh 6 người, do một tấm bia đã bị thất lạc. Bên cạnh các Tiến sĩ, dòng họ còn có 2 người đỗ “sĩ vọng” - học vị thuộc hệ thống văn khoa của triều đình phong kiến, được xem tương đương với Tiến sĩ, cho thấy bề dày thành tích học tập và thi cử đáng nể.

Trải qua những biến động của lịch sử, nhà thờ họ Phạm cũng nhiều lần thay đổi theo hoàn cảnh của làng Đông Ngạc. Công trình hiện nay vốn là nhà thờ trưởng của một chi trong họ. Trong thời kỳ cách mạng, nơi đây từng được sử dụng làm địa điểm tích trữ lương thực, về sau dần xuống cấp theo thời gian.

Đến năm 1985, các bậc cao niên trong dòng họ đã họp bàn, chung tay tu sửa và xây dựng lại nhà thờ, biến nơi này thành không gian sinh hoạt tâm linh và gắn kết con cháu. Hiện nay, họ Phạm có một nhà thờ đại tôn cùng 16 nhà thờ các chi; trong khuôn viên vẫn còn bảo tồn được một giếng cổ như dấu tích của quá khứ.

Ngoài ra, dòng họ Phạm cũng có một nhà thờ được xếp hạng di tích cách mạng kháng chiến. Đó là tư gia của gia đình cụ Phạm Thị Thiền, từng là nơi hội họp và hoạt động bí mật của nhiều cán bộ cách mạng trong giai đoạn 1939-1945. Sự kiện này càng làm phong phú thêm truyền thống hiếu học, yêu nước… của dòng họ Phạm.