Dự án đập thủy điện 43.000 tỷ đồng do Trung Quốc đầu tư có nguy cơ ‘đắp chiếu’?

Sau loạt trận lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng tại đảo Sumatra năm ngoái, Chính phủ Indonesia đã tiến hành thu hồi hàng loạt giấy phép bị cho là gây tổn hại đến rừng tự nhiên.

Động thái này không chỉ tác động đến nhiều doanh nghiệp mà còn khiến một dự án thủy điện quy mô lớn có vốn Trung Quốc rơi vào thế bất định, làm dấy lên lo ngại về môi trường đầu tư tại một trong những thị trường năng lượng tái tạo tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á.

Quyết định này, công bố tháng trước bởi chính quyền Tổng thống Prabowo Subianto, đã nhận được sự ủng hộ từ các tổ chức môi trường. Dù vậy, giới quan sát cũng đặt câu hỏi về tính minh bạch và quy trình pháp lý, khi một số quan chức thừa nhận ngay cả cơ quan quản lý năng lượng cấp cao cũng không được thông báo đầy đủ trước đó.

28 doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép

Công ty North Sumatera Hydro Energy (NSHE) – chủ đầu tư dự án thủy điện Batang Toru trị giá 1,67 tỷ USD (khoảng 43.370 tỷ đồng) – nằm trong số 28 doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép ngày 20/1 với cáo buộc gây tổn hại rừng. Quyết định được đưa ra sau cuộc kiểm tra khẩn cấp đối với các doanh nghiệp hoạt động trong khu vực rừng tại ba tỉnh Aceh, Bắc Sumatra và Tây Sumatra.

Theo số liệu chính thức, các trận lũ và sạt lở xảy ra tháng 11 năm ngoái sau khi bão nhiệt đới Senyar đổ bộ đã khiến hơn 1.200 người thiệt mạng. Các tổ chức môi trường cho rằng nạn phá rừng liên quan đến hoạt động khai thác và phát triển hạ tầng đã làm trầm trọng thêm mức độ tàn phá của thiên tai.

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ngày 22/1, Tổng thống Prabowo nhấn mạnh việc thu hồi giấy phép là bước đi quyết liệt trong thực thi luật lâm nghiệp.

“Chúng tôi đã thu hồi giấy phép của 28 tập đoàn sở hữu hơn 1,01 triệu ha đất vì vi phạm pháp luật, bao gồm xây dựng đồn điền trên rừng được bảo vệ”, ông nói, đồng thời cho biết tổng diện tích đồn điền bị tịch thu đến nay đã lên tới 4 triệu ha.

Song song đó, Bộ Môi trường Indonesia đã khởi kiện dân sự NSHE cùng 5 doanh nghiệp khác, yêu cầu bồi thường hơn 4.800 tỷ rupiah, với cáo buộc gây thiệt hại hơn 2.500 ha đất.

Bộ trưởng Môi trường Hanif Faisol Nurofiq tuyên bố: “Chúng tôi giữ vững nguyên tắc ‘ai gây hại phải trả giá’. Doanh nghiệp thu lợi từ việc phá hủy hệ sinh thái phải hoàn toàn chịu trách nhiệm khôi phục”.

Phía Trung Quốc bác bỏ cáo buộc

Các quan chức Trung Quốc đã bác bỏ cáo buộc sai phạm liên quan đến dự án này. Ông Huang He, Tổng lãnh sự Trung Quốc tại Medan, khẳng định dự án không vi phạm pháp luật Indonesia, đồng thời nhấn mạnh việc xây dựng đường sá phục vụ nhà máy thủy điện đã được thực hiện theo đúng quy định và báo cáo với chính quyền địa phương.

Dự án do Dharma Hydro Nusantara (được Trung Quốc hậu thuẫn) nắm cổ phần chi phối, cùng với doanh nghiệp Nhà nước Nusantara Renewables và công ty Fareast Green Energy của Singapore.

Phía Trung Quốc bày tỏ kỳ vọng dự án có thể sớm được nối lại, cho rằng công trình đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo nhu cầu năng lượng quốc gia và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế khu vực.

Dự án gây tranh cãi kéo dài

Nhà máy thủy điện Batang Toru công suất 510MW được triển khai từ năm 2016, sau khi được cựu Tổng thống Joko Widodo xếp vào danh mục Dự án Chiến lược Quốc gia.

Tuy nhiên, dự án vấp phải phản đối kéo dài từ các tổ chức môi trường, cho rằng con đập đe dọa môi trường sống của loài đười ươi Tapanuli cực kỳ nguy cấp - hiện chỉ còn chưa đến 800 cá thể trong tự nhiên.

Năm 2019, trước làn sóng biểu tình, Ngân hàng Trung Quốc đã rút khỏi vai trò tài trợ dự án. Dù vậy, quá trình xây dựng vẫn tiếp diễn với mục tiêu hoàn thành vào cuối năm 2025.

Sau đợt lũ tháng 11, nhiều thân cây từ rừng Batang Toru bị cuốn trôi theo dòng nước và tràn vào khu dân cư, khiến dự án bị cho là góp phần làm gia tăng mức độ tàn phá.

Tổ chức môi trường Satya Bumi ghi nhận 535 ha rừng bị NSHE chặt phá trong giai đoạn 2017–2024. Nhóm Walhi tại Bắc Sumatra cũng cảnh báo khu vực xây dựng đập nằm trên sườn dốc dễ sạt lở và thuộc vùng có nguy cơ động đất cao.

Tương lai nào cho dự án?

Theo bà Eniya Listiani Dewi, tổng Giám đốc năng lượng tái tạo thuộc Bộ Năng lượng và Tài nguyên Khoáng sản Indonesia, NSHE đã đề nghị kiểm toán lại dự án nhằm khôi phục thi công.

Nếu doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của Bộ Môi trường về việc phục hồi hệ sinh thái bị ảnh hưởng ở mức 120%, chính quyền sẽ xem xét khả năng cấp lại giấy phép.

Trong trường hợp được tái cấp phép, nhà máy có thể đi vào vận hành từ tháng 10/2026.