Đúng Tết Nguyên Tiêu, một hiện tượng thiên văn thú vị sẽ diễn ra, người Việt Nam làm cách nào để theo dõi?

"Tiệc trăng máu" đúng vào rằm tháng Giêng

Tối ngày 3/3, tức Rằm tháng Giêng Âm lịch (còn gọi là Tết Nguyên Tiêu), Mặt Trăng sẽ một lần nữa đi vào vùng bóng tối của Trái Đất. Sau nửa năm kể từ tháng 9 năm ngoái, công chúng lại có dịp quan sát hiện tượng nguyệt thực toàn phần, được xem là sự kiện thiên văn đáng chú ý nhất trong năm 2026.

Vào ngày 3/3, Mặt Trăng mọc lên ở Hà Nội lúc 17h57, sớm hơn ở những địa phương lệch về phía Đông và muộn hơn nếu lệch về phía Tây so với Hà Nội. Điều đó có nghĩa là từ thời điểm này, người quan sát mới có thể nhìn thấy Mặt Trăng và theo dõi hiện tượng.

Tuy nhiên, Mặt Trăng ở rất thấp vào giai đoạn mới mọc, nên trên thực tế tại Việt Nam, người quan sát chỉ có thể theo dõi khi nguyệt thực đã đi vào pha toàn phần, sau 18h.

Nguyệt thực lần này có tổng thời lượng của pha toàn phần hơn 58 phút, nếu tính cả pha một phần là 3 giờ 27 phút, còn nếu tính cả pha nửa tối thì tổng thời lượng của hiện tượng kéo dài hơn 5 giờ. Tuy nhiên, giai đoạn nửa tối không thực sự đáng chú ý, trong khi khoảng thời gian thú vị nhất để quan sát là khi xảy ra nguyệt thực một phần và đặc biệt là toàn phần.

CLB thiên văn nghiệp dư (USAC) trực thuộc khoa Vật lý - Vật lý kỹ thuật Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM cho biết, "Trăng máu" là cách gọi dân gian nhằm ám chỉ việc quan sát thấy Mặt Trăng chuyển sang màu đỏ cam trong hiện tượng nguyệt thực toàn phần. Về mặt vật lý, khi xảy ra hiện tượng này, Trái Đất nằm giữa Mặt Trời và Mặt Trăng, khiến Mặt Trăng bị che khuất khỏi ánh sáng trực tiếp từ Mặt Trời. Tuy nhiên, thay vì biến mất khỏi nền trời, vệ tinh tự nhiên này lại hiện lên với một sắc đỏ đặc trưng.

Nguyên nhân là do ánh sáng từ Mặt Trời khi đi xuyên qua bầu khí quyển Trái Đất sẽ bị tán xạ theo nhiều hướng, nhưng không phải tất cả các bước sóng đều bị tán xạ với cường độ như nhau. Ánh sáng có bước sóng ngắn như xanh, tím bị tán xạ mạnh hơn so với ánh sáng có bước sóng dài như cam, đỏ. Vì vậy, sau khi đi qua khí quyển, phần ánh sáng còn lại chủ yếu là ánh sáng có bước sóng dài. Nhờ hiện tượng khúc xạ, phần ánh sáng này bị bẻ cong vào vùng bóng tối phía sau Trái Đất và chiếu lên bề mặt Mặt Trăng, khiến người quan sát thấy Mặt Trăng có màu đỏ cam thay vì tối hoàn toàn.

Hiện tượng này báo hiệu điều gì?

Dưới góc nhìn khoa học, các chuyên gia khẳng định trăng máu không phải là điềm báo thiên tai hay biến cố xã hội. Đây hoàn toàn là hiện tượng thiên văn tự nhiên, có thể tính toán và dự đoán chính xác từ rất sớm, đồng thời không gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người hay đời sống thường nhật.

Dưới góc nhìn văn hóa - dân gian, cách lý giải về trăng máu không thống nhất. Một số quan niệm cổ xưa cho rằng trăng đổi màu là dấu hiệu của biến động, cần cẩn trọng trong lời nói và hành động. Trong khi đó, nhiều cách nhìn hiện đại lại cho rằng đây là thời điểm chuyển giao năng lượng, mang tính nhắc nhở con người sống chậm lại, tu tâm và điều chỉnh bản thân.

Ngày nay, các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng những quan niệm này mang tính biểu tượng tinh thần, không nên hiểu theo hướng mê tín hay lo ngại thái quá.

Có thể nói, “Tiệc Trăng máu” trùng Tết Nguyên Tiêu là sự giao thoa thú vị giữa khoa học thiên văn và đời sống tinh thần. Đây không phải điềm báo xấu như nhiều đồn đoán, mà là dịp để công chúng thêm hiểu biết về vũ trụ, đồng thời coi đó như một khoảnh khắc đặc biệt để chiêm nghiệm và hướng tới những điều tích cực trong năm mới.

Cách quan sát nguyệt thực lần này tại Việt Nam

Nguyệt thực toàn phần ngày 3/3 có thể quan sát tại Việt Nam nếu điều kiện thời tiết thuận lợi. Theo các nguồn thiên văn, các mốc thời gian (giờ Việt Nam) như sau:

- 15h44: Bắt đầu nguyệt thực nửa tối (khó quan sát bằng mắt thường).

- 16h50: Bắt đầu nguyệt thực một phần (Mặt Trăng bắt đầu bị khuyết).

- 17h57–17h58: Mặt Trăng mọc tại Hà Nội và TP.HCM.

- 18h04–19h02: Nguyệt thực toàn phần (Mặt Trăng chuyển sang màu đỏ đồng - “trăng máu”).

- 18h33: Pha cực đại.

- 20h17: Kết thúc nguyệt thực một phần.

Như vậy, tại Việt Nam, người dân có thể quan sát hiện tượng này vào buổi tối 3/3, đặc biệt trong khoảng từ 18h đến 19h, khi Mặt Trăng bước vào pha toàn phần và đạt màu đỏ rõ nét nhất.

Do nguyệt thực lần này diễn ra ngay sau khi Mặt Trăng mọc, yếu tố quan trọng là tầm nhìn về phía Đông phải thoáng, không bị che khuất bởi nhà cao tầng hoặc địa hình cao.

Những khu vực thuận lợi gồm ven biển miền Trung và Nam Trung Bộ như Đà Nẵng, Quy Nhơn, Nha Trang, Phan Thiết, nơi đường chân trời phía Đông thoáng và ít bị che chắn; khu vực Tây Nguyên với địa hình cao và không khí trong lành, tầm nhìn xa; vùng ngoại thành Hà Nội, TP.HCM hoặc các khu vực ít nhà cao tầng, công viên, hồ nước lớn; các đảo và vùng ven biển phía Đông Nam Bộ như Vũng Tàu, Côn Đảo.

Tại các khu vực đô thị đông đúc, hiện tượng vẫn có thể quan sát được, song nên lựa chọn vị trí cao như sân thượng hoặc không gian thoáng đãng để tránh bị che khuất khi Mặt Trăng vừa mọc. Trong trường hợp trời nhiều mây hoặc ô nhiễm ánh sáng mạnh, việc theo dõi qua các kênh livestream quốc tế sẽ cho hình ảnh rõ nét và ổn định hơn.