Eo biển Hormuz tắc nghẽn: Cuộc chiến với Iran đang đẩy kinh tế Mỹ tới bờ vực?

Giá cả tăng do các cuộc không kích của liên quân Mỹ - Israel vào Iran đang làm gia tăng áp lực kinh tế đối với người tiêu dùng Mỹ, bất chấp nỗ lực của Tổng thống Donald Trump trong việc mô tả cuộc chiến là một thành công.

Hôm 11/3, ông Trump tuyên bố: “Chúng ta đã thắng – mọi chuyện đã kết thúc ngay trong giờ đầu tiên”. Tuy nhiên, tuyên bố này được đưa ra trong bối cảnh eo biển Hormuz vẫn đóng cửa, làm gián đoạn nguồn dầu từ Vùng Vịnh, trong khi Iran cảnh báo giá dầu thế giới có thể lên tới 200 USD/thùng.

Giá dầu đã liên tiếp tăng thẳng đứng, có lúc chạm mức 119 USD/thùng.

Áp lực kinh tế đối với người tiêu dùng Mỹ sẽ phụ thuộc vào việc cuộc chiến kéo dài bao lâu, và quan trọng hơn nữa là bao giờ hoạt động vận tải biển có thể trở lại bình thường ở khu vực Vùng Vịnh.

“Nếu chiến sự kéo dài, đặc biệt ở cường độ hiện tại, giá cả sẽ cao hơn và biến động mạnh hơn đối với người tiêu dùng”, bà Rachel Ziemba - nghiên cứu viên cao cấp kiêm nhiệm tại tổ chức nghiên cứu Trung tâm An ninh Mỹ Mới nhận định.

“Nếu chiến tranh kết thúc nhanh chóng và theo hướng ổn định, giá cả có thể sớm trở lại bình thường”.

Tuy nhiên, nếu chiến tranh kéo dài hơn vài tuần, các chuyên gia cho rằng kinh tế Mỹ - nền kinh tế lớn nhất thế giới có thể chịu tác động sâu hơn, chẳng hạn như tình trạng “lạm phát đình trệ” kiểu thập niên 1970 hoặc suy thoái.

Khi nào có thể xảy ra suy thoái?

Theo ông Sam Ori từ Đại học Chicago, trong quá khứ, khi giá dầu chiếm khoảng 4–5% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và duy trì ở mức cao, điều đó “luôn dẫn tới suy thoái”.

Ông cho rằng Mỹ hiện không dễ đạt ngưỡng này như thập niên 1970, nhưng nếu giá dầu thế giới duy trì khoảng 140 USD/thùng trong phần lớn thời gian của năm 2026, suy thoái có thể xảy ra.

Ngược lại, nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa vô thời hạn, tác động sẽ còn nghiêm trọng hơn và suy thoái có thể đến nhanh hơn nhiều.

Eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển hơn 1/5 nguồn cung dầu toàn cầu – được nhiều người coi là “quá quan trọng để có thể sụp đổ”, nhưng những diễn biến gần đây đang làm suy giảm niềm tin đó.

Giá cả tăng cao “chóng mặt”

Chiến tranh đã khiến giá xăng tại Mỹ tăng mạnh.

Theo ông Patrick DeHaan, người phụ trách phân tích giá xăng dầu cho ứng dụng GasBuddy, giá trung bình toàn quốc đã lên 3,59 USD/gallon (0,95 USD/lít), tăng 65 cent so với tháng 2.

Nếu chiến tranh kết thúc, giá xăng có thể giảm trong vài tuần. Nhưng “mỗi tuần kéo dài, giá có thể tăng thêm 25–40 cent”.

Ông Robert Rogowsky, Giáo sư thỉnh giảng tại Trường Ngoại giao thuộc Đại học Georgetown, cho biết những người có thu nhập thấp nói riêng “sẽ phải trả giá cho sự bùng nổ lạm phát này”.

Khi chiến tranh tiếp diễn, giá cả hàng tiêu dùng cũng sẽ tăng lên.

Peter Sand, nhà phân tích trưởng của nền tảng thông tin vận tải Xeneta, cho biết tình trạng tắc nghẽn tại eo biển Hormuz đã và đang gây ra ùn tắc tại các cảng trên toàn thế giới.

Ông Sand cho biết, trong ngắn hạn, người tiêu dùng sẽ không cảm thấy quá khó khăn. Nhưng nếu xung đột kéo dài một tháng, một số mặt hàng sẽ bị chậm giao “và tất nhiên, giá của những mặt hàng đó cũng sẽ tăng lên”.

Ông Sand cho biết, chiến tranh cũng đồng nghĩa với việc Biển Đỏ, vốn phần lớn bị đóng cửa vào năm 2025 do các cuộc tấn công của lực lượng Houthi, có khả năng sẽ vẫn đóng cửa trong suốt năm 2026. Trước đó, người ta kỳ vọng biển này sẽ mở cửa trở lại, điều này có thể làm giảm giá cả hàng tiêu dùng.

Dầu mỏ và các sản phẩm phụ từ dầu mỏ Vùng Vịnh cũng được sử dụng trực tiếp trong hàng tiêu dùng như nhựa, dược phẩm và phân bón. Tình trạng thiếu hụt hiện nay có thể dẫn đến giá cả cao hơn trong tương lai.

Ví dụ, phân bón từ Vùng Vịnh cần thiết cho vụ gieo trồng mùa xuân sắp tới. Sự chậm trễ có thể ảnh hưởng đến mùa màng năm sau.

Ông Ziemba cho biết, tình trạng thiếu hụt heli từ Vùng Vịnh cũng có thể ảnh hưởng đến ngành sản xuất chất bán dẫn, làm chậm quá trình sản xuất ô tô và các ngành công nghiệp khác.

Bóng ma của hiện tượng “lạm phát đình trệ” kiểu những năm 1970

Giá cả tăng cao có thể dẫn đến hiện tượng “lạm phát đình trệ” – tình trạng kinh tế trì trệ đi kèm lạm phát cao và thất nghiệp tăng. Đây là kịch bản từng xảy ra với nền kinh tế Mỹ trong các cú sốc dầu mỏ ở thập niên 1970.

Severin Borenstein, Giám đốc viện năng lượng tại trường kinh doanh Haas thuộc Đại học California, Berkeley cho biết: “Chắc chắn đang có mối lo ngại về hiện tượng lạm phát đình trệ một lần nữa”.

Ông Borenstein cho biết, sự kết hợp giữa lạm phát và tỷ lệ thất nghiệp đều cao “thực sự là một thách thức lớn đối với Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed)”.

“Họ có thể thúc đẩy nền kinh tế hoặc kìm hãm nó và hai vấn đề này đòi hỏi những giải pháp trái ngược nhau”, Borenstein nói.

Fed có thể hạ lãi suất để thúc đẩy chi tiêu và tuyển dụng, điều này có thể làm trầm trọng thêm lạm phát, hoặc có thể tăng lãi suất để giảm lạm phát, điều này có thể làm chậm quá trình tuyển dụng.

Ông Ziemba cho biết giá dầu tăng cao có thể cho thấy “lạm phát sẽ tiếp tục dai dẳng hơn, điều đó có nghĩa là Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) sẽ khó cắt giảm lãi suất hơn”.

Do đó, “lãi suất thế chấp và các loại lãi suất dài hạn khác có thể sẽ bị chững lại ở mức hiện tại”, ông Ziemba cho biết. Lãi suất thế chấp, vốn ở mức 5,99% vào ngày 27/2, đã tăng lên 6,29% tính đến ngày 12/3.

Ngay cả khi chiến tranh kết thúc vào ngày mai, nó cũng có thể đang thúc đẩy những thay đổi dài hạn hơn.

Ông Rogowsky gọi các cuộc tấn công của Mỹ vào Iran là “một liều adrenaline” vào quá trình tái định hướng đang diễn ra, khi các cường quốc tầm trung tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Mỹ.

Ông Rogowsky cho biết sự điều chỉnh đó “sẽ ảnh hưởng đến điều khoản thương mại của chúng ta và điều này sẽ tác động rõ rệt đến nền kinh tế”.

David Coffey, chuyên gia về mua sắm và chuỗi cung ứng tại công ty Catalant cho biết đối với một số doanh nghiệp, cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran đang thúc đẩy các cuộc thảo luận về rủi ro. Ông Coffey nói: “Họ có thể đã cho rằng ‘Đúng, có rủi ro ở Trung Đông’, nhưng họ có thể không nghĩ rằng cuộc chiến này sẽ bùng nổ”.

Ông cho rằng việc tăng cường an ninh chuỗi cung ứng có thể làm tăng chi phí cho người tiêu dùng.

Nỗi lo chi tiêu quân sự và ngân sách của Mỹ

Trong khi đó, Heidi Peltier, một nhà nghiên cứu cấp cao tại Dự án Chi phí Chiến tranh của Đại học Brown cho biết chiến tranh cũng đồng nghĩa với những khoản chi phí dài hạn liên quan đến việc trả nợ và chăm sóc sức khỏe cho cựu chiến binh.

Bà Peltier nói: “Chúng ta đã chi ít nhất 1.000 tỷ USD tiền lãi cho các cuộc chiến ở Iraq và Afghanistan và con số này đang tăng lên bởi vì chúng ta chưa trả được bất kỳ khoản tiền gốc nào”.

Bà Peltier cho biết, chi tiêu quân sự cũng có xu hướng tạo ra ít việc làm hơn so với đầu tư của Chính phủ Mỹ vào giáo dục hoặc chăm sóc sức khỏe. “Nếu chúng ta đang chi tiền cho việc này thì chúng ta đang không chi tiền cho những thứ gì?”, bà Peltier đặt câu hỏi.

Theo Al Jazeera