EVN đề xuất tạm dừng thị trường điện cạnh tranh, doanh nghiệp chịu tác động ra sao?

Mới đây, Cục Điện lực (EA, thuộc Bộ Công Thương) đã có phản hồi đối với đề xuất tạm dừng cơ chế Thị trường phát điện cạnh tranh (CGM) của EVN.

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, chi phí LNG và than nhập khẩu đang tăng mạnh và biến động khó lường, buộc hệ thống phải điều chỉnh huy động mang tính hành chính nhiều hơn, đặc biệt đối với các nhà máy nhiệt điện than sử dụng 100% than nhập khẩu. Điều này làm giảm hiệu quả của cơ chế huy động theo thị trường.

Bên cạnh đó, việc nhập khẩu than và LNG gặp nhiều khó khăn, trong khi các nhà máy điện LNG, điện khí và nhiệt điện than đôi khi phải chào giá CGM thấp hơn đáng kể so với chi phí đầu vào.

Trước tình hình chi phí đầu vào của một số nguồn điện tăng cao, EVN đã đề xuất tạm dừng cơ chế CGM và chuyển sang cơ chế huy động tập trung. Theo đó, EVN có thể huy động toàn bộ các nhà máy theo giá hợp đồng mua bán điện (PPA), nhằm đảm bảo an ninh cung ứng điện.

Theo cơ chế CGM hiện tại, một số đơn vị phát điện không sẵn sàng vận hành hoặc tìm nguồn nhiên liệu nhập khẩu khi chi phí đầu vào cao hơn đáng kể so với mức giá trần CGM.

Tuy nhiên, Cục Điện lực cho biết đề xuất này hiện chưa có đủ cơ sở, do các phân tích về tác động tiềm năng đối với vận hành hệ thống, chi phí phát điện và các hợp đồng PPA hiện hữu còn hạn chế.

Thay vào đó, cơ quan này ủng hộ việc duy trì thị trường, cho rằng CGM vẫn giữ được tín hiệu về giá và nguyên tắc huy động với chi phí thấp nhất. Cơ chế này giúp ưu tiên các nguồn điện có chi phí thấp như năng lượng tái tạo và nhiên liệu trong nước, đồng thời hạn chế sử dụng các nguồn LNG nhập khẩu có chi phí cao.

Cục Điện lực cũng cảnh báo việc tạm dừng CGM có thể làm gián đoạn cơ chế thanh toán theo PPA và ảnh hưởng tiêu cực đến niềm tin của nhà đầu tư.

Về giải pháp, Cục Điện lực đề xuất tiếp tục duy trì thị trường nhưng linh hoạt hơn trong cơ chế Qc và phương án huy động; cho phép hoán đổi nguồn khí trong nước và LNG; rút ngắn chu kỳ cập nhật giá nhiên liệu từ hàng tháng xuống hàng tuần; đồng thời nâng mức giá chào trần của các nhà máy nhiệt điện than để phản ánh sát hơn chi phí thực tế.

Chứng khoán Vietcap đã đưa ra đánh giá về tác động tiềm năng đối với cổ phiếu trong trường hợp CGM bị tạm dừng. Theo đó, nếu thị trường điện bị tạm dừng, toàn bộ sản lượng điện thực tế sẽ được thanh toán theo giá PPA, cho phép các nhà máy chuyển toàn bộ chi phí đầu vào, qua đó góp phần đảm bảo nguồn cung than và LNG nhập khẩu, từ đó ổn định nguồn cung điện.

Vietcap cho rằng kịch bản này sẽ có tác động tích cực đối với các nhà máy điện LNG và điện khí nhờ tỷ trọng Qc cao hơn; tác động trung tính đối với các nhà máy nhiệt điện than; và hơi tiêu cực đối với các doanh nghiệp thủy điện.

Đối với POW và NT2, Vietcap nhận thấy dư địa tăng nhẹ đối với POW do các nhà máy điện khí và điện LNG của doanh nghiệp có mức giá PPA cho phần sản lượng trong Qc cam kết (khoảng 80% tổng sản lượng) cao hơn so với giá CGM, qua đó bù đắp cho mức giảm lợi nhuận tại hai nhà máy thủy điện Hủa Na và Đăk Rinh do giá PPA thấp hơn giá CGM. Trong kịch bản tiêu cực hơn, tác động có thể ở mức trung tính nếu sản lượng huy động giảm.

Đối với QTP và PPC, Vietcap đánh giá tác động tổng thể là trung tính, với các yếu tố đan xen. Theo đó, có thể xuất hiện tác động tích cực nhẹ từ giá bán nhờ cơ chế thanh toán theo PPA, giúp chuyển giao chi phí tốt hơn và giảm rủi ro bán điện dưới chi phí biến đổi. Tuy nhiên, cơ chế huy động tập trung có thể làm giảm tính minh bạch và gây biến động sản lượng, đặc biệt đối với các tổ máy kém hiệu quả như PPC.

Đối với REE và HDG, việc tạm dừng CGM có thể làm mất đi tiềm năng tăng trưởng từ mức giá CGM cao đối với phần sản lượng ngoài Qc (chiếm khoảng 2% tổng sản lượng).

Tuy nhiên, Vietcap cho rằng khả năng CGM bị tạm dừng là tương đối thấp. Trong 15 năm qua, CGM chỉ bị tạm dừng một lần trong vòng một tháng vào năm 2017, chủ yếu do nhu cầu điện yếu. Việc tạm dừng CGM trong tương lai có thể chỉ xảy ra khi xuất hiện rủi ro thiếu điện nghiêm trọng – điều được đánh giá là khó xảy ra trong 6 tháng đầu năm 2026.