FDI lập kỷ lục hiếm thấy, TS. Võ Trí Thành chỉ rõ bài toán sàng lọc dòng vốn để tránh trở thành 'trạm trung chuyển'

FDI lập kỷ lục nhưng áp lực chọn lọc dòng vốn ngày càng lớn

Năm 2025 khép lại với những dấu ấn lịch sử trong thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) khi vốn thực hiện đạt 27,62 tỷ USD, mức cao nhất trong nửa thập kỷ qua, cùng tổng vốn đăng ký vượt mốc 38 tỷ USD.

Những con số này không chỉ là minh chứng cho sức hấp dẫn của Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu gay gắt mà còn phản ánh niềm tin chiến lược của các nhà đầu tư quốc tế vào sự ổn định và tiềm năng của nền kinh tế.

Tuy nhiên, đằng sau sự bùng nổ về mặt số lượng, câu hỏi lớn nhất đang đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách là liệu chúng ta đã thực sự chuẩn bị một "căn nhà" đủ vững chãi và sạch sẽ để giữ chân dòng vốn tỷ đô này trong vài thập kỷ tới, hay đây chỉ là một sự dịch chuyển mang tính thời điểm.

Nhận định về thực tế này, trong talkshow "Bán dẫn, AI, 38 tỷ USD FDI rót vào Việt Nam: Cơ hội vàng hay canh bạc lớn?", TS. Võ Trí Thành, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương cho rằng, những con số này mang những ý nghĩa khác nhau: vốn đăng ký thể hiện hy vọng và niềm tin, trong khi vốn thực hiện cho thấy khả năng hấp thụ và triển khai thực tế của nền kinh tế Việt Nam.

Nhìn vào bản đồ đầu tư, dòng vốn FDI vào Việt Nam vẫn đang có sự tập trung mạnh mẽ từ các đối tác truyền thống thuộc khu vực Đông Bắc Á và ASEAN như Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore và Đài Loan.

Trong khi đó, đầu tư từ các cường quốc công nghệ như Hoa Kỳ dù đang có xu hướng tăng nhưng vẫn chưa đạt được mức kỳ vọng như mong muốn, thường chỉ nằm ở vị trí thứ 9 hoặc thứ 10 trong danh sách các nhà đầu tư.

TS. Võ Trí Thành nhận định rằng, sự chuyển dịch này chịu ảnh hưởng lớn từ bối cảnh địa chính trị phức tạp, đặc biệt là sự cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung và chính sách thuế đối ứng của Hoa Kỳ nhằm đưa sản xuất quay về nước Mỹ hoặc các quốc gia thân hữu.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn từ chiến lược "Trung Quốc cộng 1" khi các tập đoàn muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng để né tránh rủi ro chính trị. Tuy nhiên, TS. Võ Trí Thành cũng cảnh báo rằng điều này đặt Việt Nam vào thế phải ứng xử khéo léo và minh bạch để không bị coi là "trạm trung chuyển" hàng hóa nhằm né thuế, một vấn đề mà phía Hoa Kỳ đặc biệt quan tâm trong các vòng đàm phán thương mại gần đây.

Để không rơi vào "cái bẫy" trở thành công xưởng lắp ráp giá trị gia tăng thấp, Việt Nam cần xác định rõ ranh giới giữa FDI chất lượng cao thực thụ và các dự án công nghệ thấp "đội lốt" cao cấp.

Giữ 'đại bàng' công nghệ: Không chỉ ưu đãi, mà phải nâng chuẩn toàn diện

Theo phân tích của TS. Võ Trí Thành, FDI chất lượng cao không chỉ đơn thuần là xuất khẩu đồ điện tử, mà phải là những dự án tạo ra giá trị thực chất trong toàn bộ chuỗi sản xuất - từ nghiên cứu, thiết kế (R&D) đến sản xuất và dịch vụ hậu mãi.

Vị thế của Việt Nam trong trật tự kinh tế mới sẽ được quyết định bởi vai trò của doanh nghiệp Việt trên bản đồ cung ứng và khả năng làm chủ các công nghệ chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ sinh học và năng lượng sạch.

Đây không chỉ là câu chuyện thu hút vốn mà còn là quá trình nâng cao năng lực nội sinh, biến FDI thành chất xúc tác để doanh nghiệp trong nước học hỏi kỹ năng quản trị và từng bước vươn lên tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Bài học từ ngành công nghiệp ô tô sau hơn 30 năm mở cửa cho thấy, nếu không có một chiến lược đánh đổi thị trường lấy công nghệ một cách khoa học, chúng ta sẽ mãi loay hoay với tỷ lệ nội địa hóa thấp.

TS. Võ Trí Thành dẫn chứng, những nước thành công trong phát triển ngành ô tô hay bán dẫn đều phải có tầm nhìn khu vực và toàn cầu để tạo ra lợi thế nhờ quy mô.

Đối với lĩnh vực bán dẫn, yêu cầu đặt ra còn khắc nghiệt hơn nhiều. Các nhà đầu tư chiến lược như Intel hay các tập đoàn đúc chip không chỉ nhìn vào ưu đãi thuế mà còn soi xét kỹ lưỡng hệ sinh thái hạ tầng.

Điện cho nhà máy chip không chỉ cần đủ mà phải cực kỳ ổn định và "sạch"; nước phải đạt độ tinh khiết vô cùng cao; thậm chí hạ tầng giao thông phải đảm bảo chống rung lắc để không làm sai lệch các linh kiện siêu nhỏ.

TS. Võ Trí Thành ví von những nhà đầu tư lớn này như những "hoàng tử" có nhiều lựa chọn, và Việt Nam không thể chỉ chuẩn bị theo ý mình mà phải thích ứng với những tiêu chuẩn khắt khe mà họ đặt ra.

Song song với hạ tầng cứng, nguồn nhân lực chất lượng cao chính là "tấm vé" để Việt Nam bước vào cuộc chơi bán dẫn và AI. Mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn là một quyết tâm chính trị chưa từng có, nhưng đòi hỏi một cuộc cách mạng trong giáo dục đại học và thu hút tài năng.

TS. Võ Trí Thành cho rằng bên cạnh việc xây dựng hạ tầng dữ liệu cho AI, Việt Nam cần giải quyết nghịch lý về kỹ năng sử dụng công nghệ. Chuyển đổi số không chỉ là sở hữu thiết bị hiện đại mà là khả năng sử dụng công nghệ để thực sự tăng năng suất lao động.

Đồng thời, các tập đoàn lớn như Google hay Microsoft đã khẳng định rằng không có năng lượng xanh thì không có AI bền vững. Việc giải bài toán Net Zero thông qua Quy hoạch điện VIII, phát triển điện khí, năng lượng tái tạo và tương lai là điện hạt nhân, cùng với cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), sẽ là "giấy thông hành" bắt buộc để giữ chân các "đại bàng" công nghệ.

Ngoài ra, TS. Võ Trí Thành cũng cho rằng việc đẩy mạnh phân cấp phân quyền, tinh gọn bộ máy và đặc biệt là ban hành các cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ dám làm sẽ là chiếc chìa khóa quan trọng để mở cửa đón dòng vốn chất lượng.

"Chúng ta cần một hệ thống không chỉ làm đúng quy trình mà còn phải làm tốt, có khả năng thí điểm các mô hình mới (sandbox) và học hỏi từ thực tiễn để thích ứng với sự biến đổi nhanh chóng của thị trường quốc tế", TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh.

Nhìn về tương lai, các tổ chức quốc tế như World Bank hay HSBC đều có cái nhìn lạc quan khi nâng dự báo tăng trưởng GDP của Việt Nam lên mức 6,3% đến 7,6% trong năm 2026, với FDI là động lực chính. Dù vậy, TS. Võ Trí Thành lưu ý rằng Việt Nam không nên chỉ đuổi theo tốc độ tăng trưởng bằng mọi giá mà cần tập trung vào chất lượng tăng trưởng, lấy con người làm trung tâm và đảm bảo tính bền vững, bao trùm.

Theo ông, FDI không quyết định toàn bộ tương lai của Việt Nam, nhưng cách chúng ta sử dụng dòng vốn này sẽ định vị quốc gia trong trật tự kinh tế thế giới. Việc thu hút được 38 tỷ USD vốn đăng ký là một thành công khởi đầu, nhưng biến số vốn đó thành năng lực tự cường, thành công nghệ lõi và thành chất lượng cuộc sống cho người dân mới là cái đích cuối cùng.