FDI vào mạnh nhưng doanh nghiệp Việt vẫn khó chen chân vào chuỗi giá trị

Tại Diễn đàn Nhịp cầu phát triển Việt Nam 2026 với chủ đề “Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và kinh tế trong nước hợp lực tạo sức bật tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới”, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, cho rằng giai đoạn 2021 - 2025 đã chứng kiến sự chuyển dịch rõ nét trong cơ cấu nguồn vốn đầu tư của nền kinh tế.

Theo ông Bình, tổng vốn đầu tư toàn xã hội trong 5 năm qua đạt khoảng 17 triệu tỷ đồng, tương đương 680 tỷ USD. Trong đó, khu vực kinh tế tư nhân, bao gồm doanh nghiệp trong nước và FDI, đóng góp tới 73% tổng nguồn lực đầu tư, trong khi vốn từ ngân sách Nhà nước chỉ chiếm khoảng 27%.

“Khu vực kinh tế tư nhân, bao gồm vốn đầu tư nước ngoài, đã đóng vai trò ngày càng quan trọng hơn trong nền kinh tế của chúng ta”, TS Lê Duy Bình nhấn mạnh.

Đáng chú ý, dòng vốn FDI đã tăng mạnh trong giai đoạn này, từ khoảng 2,9 triệu tỷ đồng lên 4,2 triệu tỷ đồng sau 5 năm. Không chỉ tăng về quy mô đăng ký, tỷ lệ giải ngân FDI của Việt Nam cũng đạt mức cao, khoảng 85%, tương đương 158 tỷ USD trên tổng vốn đăng ký khoảng 184 tỷ USD.

Nguồn vốn này chủ yếu tập trung vào lĩnh vực chế biến, chế tạo, góp phần nâng cao năng lực sản xuất của nền kinh tế. Ngoài ra, một phần đáng kể cũng chảy vào bất động sản, đặc biệt là các khu công nghiệp và du lịch nghỉ dưỡng.

Theo TS Lê Duy Bình, trong bối cảnh dòng vốn FDI toàn cầu có dấu hiệu chững lại, Việt Nam vẫn duy trì được sức hút đáng kể đối với các nhà đầu tư quốc tế. Năm 2025, Việt Nam thu hút khoảng 38 tỷ USD vốn FDI, chiếm khoảng 2,7% tổng dòng vốn FDI toàn cầu, qua đó nằm trong nhóm 15 nền kinh tế đang phát triển hấp dẫn nhất đối với nhà đầu tư nước ngoài.

“Đây là nền tảng quan trọng để chúng ta tận dụng các xu hướng mới như near-shoring hay friend-shoring”, ông Bình nhận định.

Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, kéo theo nhu cầu vốn đầu tư rất lớn, dự kiến khoảng 38,5 triệu tỷ đồng. Trong đó, khu vực tư nhân và FDI được kỳ vọng đóng góp khoảng 80% tổng nguồn vốn.

Theo TS Lê Duy Bình, mỗi năm Việt Nam cần khoảng 45 - 50 tỷ USD vốn FDI cam kết và khoảng 35 - 40 tỷ USD vốn giải ngân để duy trì tốc độ tăng trưởng. Tuy nhiên, điều quan trọng hiện nay không chỉ là thu hút thêm vốn mà còn là nâng cao chất lượng dòng vốn đầu tư.

“FDI thế hệ mới phải là dòng vốn phục vụ tăng trưởng xanh, có trách nhiệm xã hội, giúp nâng cao năng lực công nghệ và gia tăng giá trị nội tại cho nền kinh tế Việt Nam”, ông nói.

Dù vậy, TS Lê Duy Bình cho rằng mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước hiện vẫn khá lỏng lẻo. Hiện cả nước có hơn 1 triệu doanh nghiệp, nhưng chỉ khoảng 5.000 doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc kết nối với các tập đoàn đa quốc gia.

Trong số này, chỉ khoảng 300 doanh nghiệp là nhà cung cấp cấp 1 hoặc cấp 2, còn doanh nghiệp Việt Nam trực tiếp trở thành nhà cung cấp cấp 1 cho các tập đoàn quốc tế chỉ khoảng 100 doanh nghiệp.

Theo ông Bình, nguyên nhân chủ yếu đến từ hạn chế nội tại của doanh nghiệp Việt Nam. Năng suất lao động hiện chỉ bằng khoảng một nửa Thái Lan và một phần tư Malaysia. Khoảng 60 - 70% doanh nghiệp vẫn sử dụng công nghệ cũ hoặc lạc hậu, trong khi năng lực quản trị còn yếu, khó đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

“Chúng ta không thể chỉ trông chờ vào thiện chí của doanh nghiệp FDI hay sự hỗ trợ của Nhà nước. Chính doanh nghiệp trong nước phải chủ động nâng cao năng lực quản trị và đổi mới công nghệ”, TS Lê Duy Bình nhấn mạnh.

Ngoài liên kết trong sản xuất, vị chuyên gia cũng gợi mở khả năng tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt thông qua thị trường tài chính và đầu tư gián tiếp.

Theo ông, việc doanh nghiệp nước ngoài mua cổ phần doanh nghiệp Việt Nam hoặc nhà đầu tư Việt tham gia góp vốn vào doanh nghiệp FDI có thể tạo ra mối liên kết bền chặt hơn giữa hai khu vực kinh tế.

Tuy nhiên, hiện số doanh nghiệp FDI niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam còn rất ít, chỉ khoảng 10 doanh nghiệp và chiếm tỷ trọng vốn hóa nhỏ trên thị trường.

TS Lê Duy Bình cho rằng trong thời gian tới, cần thúc đẩy mạnh hơn các hình thức đầu tư chéo, kết nối tài chính và hợp tác vốn giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI, thay vì chỉ dừng ở quan hệ mua bán hay gia công sản xuất.

“Việc kết nối giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa không chỉ diễn ra trong chuỗi sản xuất mà còn cần mở rộng sang thị trường tài chính và đầu tư chiến lược”, ông nói.