‘Gạt’ Mỹ sang 1 bên, châu Âu lập liên minh 30 nước mở ‘lối đi riêng’ ở Hormuz

Pháp và Anh đang thúc đẩy thành lập một liên minh hơn 30 quốc gia, dự kiến họp thượng đỉnh tại Paris vào ngày 17/4, với mục tiêu tìm cách mở lại eo biển Hormuz.

Đáng chú ý, Mỹ, Israel và Iran đều không nằm trong danh sách mời. Đây được xem là bước đi lớn đầu tiên của châu Âu nhằm can dự vào cuộc xung đột đã kéo dài 6 tuần, khởi phát từ các đợt không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran.

Dù khẳng định không phải là bên tham chiến, châu Âu thực tế đang chịu tác động trực tiếp khi giá năng lượng leo thang và nguồn đạn dược bị chuyển hướng khỏi Ukraine. Trong số các quốc gia châu Á được mời có Trung Quốc, dù chưa rõ Bắc Kinh sẽ tham dự ở cấp độ nào.

Danh sách khách mời còn bao gồm một số lãnh đạo châu Âu như Thủ tướng Đức Friedrich Merz, Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, cùng nhiều quốc gia vùng Vịnh và châu Á, những bên có lợi ích chung trong việc khôi phục lưu thông hàng hải qua Hormuz.

Theo một quan chức Điện Élysée, mục tiêu của hội nghị là xây dựng một “lựa chọn thứ ba”, nằm giữa chính sách “gây sức ép tối đa” mà Mỹ từng áp dụng với Iran và kịch bản leo thang xung đột, bao gồm nguy cơ Iran mở rộng tấn công sang các quốc gia vùng Vịnh.

Tuy nhiên, sáng kiến này không bao gồm việc can thiệp quân sự trực tiếp. Thay vào đó, hội nghị có thể đặt nền tảng cho các hoạt động đảm bảo an ninh hàng hải trong tương lai, như chia sẻ tình báo, rà phá thủy lôi hay hộ tống tàu thương mại, nhưng chỉ khi xung đột chấm dứt.

Trọng tâm trước mắt vẫn là xây dựng một lộ trình ngoại giao độc lập với Mỹ để tái mở eo biển Hormuz, nơi chiếm tới 34% lưu lượng thương mại dầu mỏ toàn cầu trong năm ngoái. Kế hoạch này xoay quanh 3 mục tiêu: đảm bảo tuyến đường không bị gài mìn, không áp dụng phí lưu thông và không hình thành trạng thái mới đe dọa tự do hàng hải.

Ngoài yếu tố an ninh, sáng kiến còn nhằm trấn an các hãng vận tải và công ty bảo hiểm, những bên có thể khiến dòng chảy thương mại đình trệ chỉ bằng việc nâng đánh giá rủi ro, ngay cả khi không có tấn công trực tiếp.

Ông Steven Everts, Giám đốc Viện Nghiên cứu An ninh EU, cho rằng châu Âu vẫn có vai trò trong việc giải quyết khủng hoảng, nhưng cần ưu tiên con đường ngoại giao trước khi tính đến các phương án quân sự. Ông nhấn mạnh việc mở lại eo biển là không thể nếu không có đàm phán với Iran, đồng thời cảnh báo không nên để Mỹ và Pakistan “độc quyền” điều phối tiến trình này.

Dù từng đóng vai trò trung tâm trong thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015, ảnh hưởng của châu Âu đã suy giảm đáng kể trong thập kỷ qua do quan hệ xấu đi với Tehran, Washington và Tel Aviv. Gần đây, EU còn liệt lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran vào danh sách khủng bố, trong khi cũng cân nhắc các biện pháp thương mại với Israel.

Căng thẳng với Mỹ cũng gia tăng kể từ khi Tổng thống Donald Trump trở lại Nhà Trắng, đặc biệt khi ông chỉ trích các đồng minh châu Âu không ủng hộ chiến dịch quân sự.

Điều này tạo ra “khoảng trống niềm tin” khiến vai trò trung gian của châu Âu trở nên khó khăn hơn. Bên cạnh đó, những hạn chế thực tế cũng được đặt ra: liệu các quốc gia tham dự có đủ năng lực triển khai lực lượng hải quân hay sẵn sàng đối mặt rủi ro tại khu vực hay không.

Đức, dù tham gia lập kế hoạch, bị ràng buộc bởi hiến pháp nên không thể triển khai lực lượng tới vùng chiến sự nếu không có ủy quyền quốc tế và sự chấp thuận của quốc hội.

Dù vậy, một số nhà ngoại giao cho rằng giá trị lớn nhất của hội nghị có thể nằm ở việc tập hợp một liên minh rộng hơn, không chỉ gồm các cường quốc quen thuộc. Sự tham gia của các nước từ châu Phi, châu Á đến Mỹ Latinh có thể giúp gia tăng sức ép ngoại giao và tạo ra tiếng nói đa chiều hơn.

Ý tưởng về hội nghị đã được khởi động từ hơn một tháng trước, khi Tổng thống Pháp Emmanuel Macron thăm Cyprus, quốc gia EU từng bị máy bay không người lái của Iran tấn công trong những ngày đầu xung đột.

Ban đầu, Pháp và Anh theo đuổi hai hướng tiếp cận riêng, đặc biệt khác biệt về mức độ tham gia của Mỹ. Ông Macron kiên quyết không để Washington tham gia, trong khi Thủ tướng Anh Keir Starmer dần nghiêng về lập trường này khi liên tục bị Tổng thống Trump chỉ trích.

Thậm chí, Tổng thư ký NATO Mark Rutte, người được xem là thân cận với ông Trump, cũng không có tên trong danh sách mời, cho thấy quyết tâm của Pháp trong việc xây dựng một sáng kiến mang dấu ấn riêng.

Ở chiều ngược lại, Paris lại tỏ rõ mong muốn có sự tham gia của Trung Quốc, coi đây là một bên quan trọng có thể góp phần định hình giải pháp cho cuộc khủng hoảng đang ảnh hưởng sâu rộng tới thương mại và an ninh toàn cầu.

Theo SCMP