Ghi 'chúc mừng sinh nhật', 'cho mượn' khi chuyển khoản để né thuế: Luật sư chỉ rõ hiểu nhầm phổ biến của người dân

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, giao dịch tiền mặt ngày càng được thay thế bằng chuyển khoản ngân hàng. Sự tiện lợi này giúp dòng tiền minh bạch hơn, nhưng đồng thời cũng khiến nhiều người dân và hộ kinh doanh lo lắng: liệu mọi khoản tiền chuyển vào tài khoản cá nhân có bị coi là thu nhập chịu thuế hay không?

Để làm rõ ranh giới giữa dòng tiền cá nhân thông thường và dòng tiền phát sinh nghĩa vụ thuế, trong talkshow "Theo dấu dòng tiền cá nhân: Bản chất giao dịch nào có thể bị truy thu thuế", Thạc sĩ – Luật sư Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn Thuế Trọng Tín, Ủy viên thường trực Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, đã có những phân tích cụ thể nhằm giúp người nộp thuế hiểu đúng và làm đúng.

Không phải mọi khoản tiền vào tài khoản đều bị đánh thuế

Theo Luật sư Nguyễn Văn Được, nguyên tắc quan trọng nhất trong quản lý thuế hiện nay là “bản chất quyết định nghĩa vụ thuế”. Pháp luật thuế không phân biệt tiền được nhận bằng tiền mặt hay chuyển khoản. Việc tiền chảy vào tài khoản chỉ là hình thức thanh toán, còn có phải nộp thuế hay không phụ thuộc hoàn toàn vào nội dung kinh tế thực sự của giao dịch. Nếu khoản tiền đó thuộc nhóm thu nhập chịu thuế theo quy định, thì dù người nhận có thay đổi cách ghi nội dung chuyển khoản hay dùng phương thức nào khác, nghĩa vụ thuế vẫn phát sinh.

Ông Nguyễn Văn Được cho biết, trong thực tế có hai nhóm dòng tiền phổ biến nhất thường phát sinh nghĩa vụ thuế.

- Thứ nhất là thu nhập từ tiền lương, tiền công, hình thành từ quan hệ lao động hoặc các quan hệ dân sự như hợp đồng dịch vụ, tư vấn, dẫn chương trình, thù lao chuyên môn.

- Thứ hai là thu nhập từ hoạt động kinh doanh, bao gồm bán buôn, bán lẻ, kinh doanh online hay cung cấp dịch vụ của cá nhân và hộ kinh doanh.

Ngoài ra, các khoản thu từ chuyển nhượng bất động sản, chứng khoán, vốn góp; thu nhập từ đầu tư vốn, nhượng quyền, bản quyền, trúng thưởng hay quà biếu tặng vượt ngưỡng quy định cũng đều nằm trong diện chịu thuế.

Ở chiều ngược lại, không phải mọi khoản tiền vào tài khoản đều bị đánh thuế. Theo Luật sư Nguyễn Văn Được, dòng tiền cá nhân không tạo ra thu nhập mới thì không thuộc diện chịu thuế.

Ví dụ, một người cho bạn vay tiền, sau đó người vay chuyển trả đúng số tiền đã vay, thì đây chỉ là sự luân chuyển tài sản, không phát sinh thu nhập và không phải nộp thuế.

Tương tự, việc chuyển tiền giữa các tài khoản của cùng một người, hoặc các khoản chi tiêu, hỗ trợ nội bộ trong gia đình cũng không làm phát sinh nghĩa vụ thuế. Điểm mấu chốt nằm ở việc dòng tiền đó có tạo ra thu nhập từ sức lao động, vốn hay tài sản hay không.

Nội dung chuyển khoản không quyết định nghĩa vụ thuế

Một hiểu lầm khá phổ biến mà Luật sư Nguyễn Văn Được cảnh báo là việc nhiều người cho rằng chỉ cần ghi nội dung chuyển khoản như “chúc mừng sinh nhật”, “cho mượn”, hay để trống nội dung thì sẽ tránh được thuế.

Ông nhấn mạnh, nội dung ghi trên chuyển khoản không quyết định nghĩa vụ thuế. Nếu bản chất của khoản tiền là doanh thu bán hàng hay tiền công nhưng lại cố tình ghi thành quà tặng để che giấu thu nhập, thì đó là hành vi vi phạm pháp luật. Cơ quan thuế không đánh giá một giao dịch đơn lẻ mà xem xét toàn bộ dòng tiền, từ đó xác định dấu hiệu gian lận hoặc trốn thuế.

Theo Luật sư Nguyễn Văn Được, năng lực truy vết dòng tiền của cơ quan thuế hiện nay đã được nâng lên rõ rệt nhờ ứng dụng công nghệ.

Ngành thuế đang đẩy mạnh sử dụng dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích rủi ro. Việc kiểm tra không làm thủ công từng tài khoản mà dựa trên nhiều nguồn dữ liệu liên thông, như hóa đơn điện tử, dữ liệu từ các sàn thương mại điện tử, báo cáo doanh thu của đơn vị vận chuyển, cũng như thông tin giao dịch đáng ngờ từ các tổ chức tín dụng theo Luật Phòng, chống rửa tiền.

Khi một cá nhân có dòng tiền vào ra lớn, thường xuyên nhưng mức khai thuế không tương xứng, hệ thống quản lý rủi ro sẽ tự động đưa trường hợp đó vào diện kiểm tra.

Đặc biệt, Luật sư Nguyễn Văn Được cảnh báo việc nhờ người thân hoặc nhân viên đứng tên nhận tiền kinh doanh để né thuế là rủi ro rất lớn. Không chỉ người kinh doanh có thể bị truy thu và xử phạt nặng, mà người nhận hộ cũng có nguy cơ bị xem là đồng phạm hoặc người giúp sức cho hành vi trốn thuế.

Với hệ thống dữ liệu ngân hàng được lưu trữ đầy đủ, cơ quan thuế hoàn toàn có thể yêu cầu tổ chức tín dụng cung cấp thông tin các tài khoản liên quan khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Dù vậy, vị luật sư cũng khẳng định người dân không nên quá hoang mang. Cơ quan thuế hoạt động theo nguyên tắc quản lý rủi ro và hiệu quả chi phí, nên sẽ không kiểm tra tràn lan những giao dịch nhỏ lẻ, sinh hoạt bình thường. Những khoản thu nhập đã được khấu trừ thuế tại nguồn như tiền lương, cổ tức hay lãi tiết kiệm, cá nhân có thể yên tâm.

Mục tiêu của chính sách thuế không phải là can thiệp đời sống riêng tư, mà nhằm tạo ra môi trường công bằng, nơi mọi khoản thu nhập đều được thực hiện nghĩa vụ minh bạch.

Đối với hộ kinh doanh và cá nhân có nhiều nguồn thu, Luật sư Nguyễn Văn Được khuyến nghị giải pháp an toàn nhất là chủ động tuân thủ và minh bạch sổ sách.

Việc ghi chép kế toán, kể cả theo các mẫu sổ đơn giản mà Bộ Tài chính đã hướng dẫn, không chỉ giúp tránh bị ấn định thuế mà còn hỗ trợ quản trị dòng tiền hiệu quả. Thay vì tìm cách lách luật hay né chuyển khoản - những hành vi dễ bị đánh giá là có động cơ gian lận, người nộp thuế nên thích ứng với kinh tế số để phát triển bền vững.

Quan điểm của ngành thuế hiện nay là chống thất thu nhưng phải công bằng, minh bạch và đúng người, đúng việc, không để ảnh hưởng tới quyền lợi hợp pháp của người dân.

Để không hiểu sai và tránh lan truyền các thông tin không chính xác gây hoang mang dư luận, người nộp thuế nên tìm hiểu kỹ, nắm rõ quy định. Trong mọi trường hợp, việc lưu giữ chứng từ, giấy tờ liên quan đến dòng tiền cá nhân là cần thiết để bảo vệ quyền lợi chính đáng khi có yêu cầu giải trình từ cơ quan quản lý thuế.