Gia đình có khối tài sản lớn gấp nhiều lần vua Bảo Đại: Nức tiếng khắp Đông Dương, từng cho cháu ngoại 20.000 cây vàng làm của hồi môn

“Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa”

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, tại Sài Gòn xuất hiện 4 đại phú nổi tiếng đến mức người dân truyền miệng câu nói: "Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa".

Trong đó, người đứng đầu là Huyện Sỹ - ông ngoại của Nam Phương Hoàng Hậu. Ông được xem là người giàu có bậc nhất thời bấy giờ, với khối tài sản không chỉ trải rộng khắp Nam Kỳ Lục tỉnh mà còn nức tiếng khắp Đông Dương.

Huyện Sỹ tên thật là Lê Nhứt Sỹ (1841-1900), sinh ra trong một gia đình theo đạo Công giáo tại Cầu Kho, Sài Gòn, có quê gốc ở Bình Lập, Tân An, Long An. Thuở nhỏ, do hoàn cảnh gia đình khó khăn, ông phải làm nghề lái đò chở lương thực thuê cho dân làng để mưu sinh.

Trong thời gian này, một linh mục người Pháp tên Moulin đã thương cảm hoàn cảnh của ông và nhận làm con đỡ đầu, đưa vào học tại trường dòng. Nhờ sự giúp đỡ này, ông có cơ hội theo học tại trường dòng Penang (Mã Lai), nơi chuyên đào tạo tu sĩ Công giáo cho khu vực Đông Dương và Đông Nam Á. Trong quá trình học tập, ông thông thạo nhiều ngoại ngữ và văn tự như tiếng Latinh, tiếng Pháp, tiếng Hoa và chữ Quốc ngữ - khi đó vẫn còn trong giai đoạn sơ khai.

Trong quá trình học, do trùng tên với một thầy giáo, ông được đổi tên thành Lê Phát Đạt. Sau khi trở về nước, nhờ khả năng ngoại ngữ vững vàng, ông được chính quyền thuộc địa bổ nhiệm làm thông ngôn (phiên dịch viên). Sau đó, ông tiếp tục giữ chức Ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ từ năm 1880.

Nhờ được phong huyện hàm, ông được gọi là Huyện Sỹ. Dù đã đổi tên, người dân vẫn quen gọi theo tên cũ, từ đó cái tên Huyện Sỹ Lê Phát Đạt gắn liền với cuộc đời ông.

Xuất thân bình thường nhưng Huyện Sỹ nhanh chóng trở thành một trong những người giàu có bậc nhất Sài Gòn. Theo các tài liệu ghi chép, trong giai đoạn chiến tranh khiến dân cư tản mác, nhiều ruộng đất bị bỏ hoang và chính quyền thực dân tiến hành phát mãi với giá rẻ.

Tuy nhiên, do điều kiện kinh tế hạn chế, rất ít người có khả năng mua lại. Trong hoàn cảnh đó, do làm việc trong bộ máy cai trị, ông buộc phải vay mượn tiền để mua đất. Không ngờ, những vùng đất này liên tiếp được mùa, mang lại nguồn lợi lớn, giúp ông trở thành một trong những đại điền chủ lớn nhất Nam Kỳ. Độ giàu có của vị đại phú này thậm chí còn được cho là lớn hơn rất nhiều so với vua Bảo Đại.

Học giả Vương Hồng Sển, trong cuốn Sài Gòn năm xưa, từng nhắc đến sự may mắn trong quá trình làm giàu của ông: “Tương truyền buổi đầu, Tây mới qua, dân cư tản mác. Pháp phát mãi ruộng đất vô thừa nhận, giá bán rẻ mạt mà vẫn không có người đấu giá… Thế rồi, nài ép Lê Phát Đạt, ông bất đắc dĩ phải chạy bạc mua liều. Nào ngờ vận đỏ, ruộng trúng mùa liên tiếp mấy năm liền”.

Nhờ sự giàu có nhanh chóng, trong nhà Huyện Sỹ luôn treo câu đối dạy con cháu: “Cần dữ kiệm, trị gia thượng sách / Nhẫn nhi hòa, xử thế lương đồ”. (Tạm dịch: Trong gia đình phải chăm chỉ và tiết kiệm. Xử thế với người ngoài phải hòa hoãn và nhẫn nhịn).

Có những lời đồn cho rằng cơ ngơi đồ sộ của ông tại Tân An được xây dựng trên "thế đất hàm rồng", nhờ đó gia đình ngày càng phát đạt. Tuy nhiên, phần lớn tài sản về sau được ông dành cho hoạt động nông nghiệp và việc truyền bá đạo Công giáo.

Con cháu học hành thành danh

Con cháu của Huyện Sỹ đều được giáo dục và học hành bài bản, không ăn chơi hay tiêu xài phung phí như con cái của một số gia đình giàu có khác cùng thời. Sau khi trưởng thành, họ chuyên tâm học tập rồi phụ giúp cha mẹ quản lý đất đai. Về sau, các con của Huyện Sỹ đều trở thành những đại điền chủ, sở hữu nhiều ruộng đất tại các khu vực Tân An, Đức Hòa, Đức Huệ và vùng Đồng Tháp Mười, nay thuộc tỉnh Tây Ninh.

Trong số đó, trưởng nam của Huyện Sỹ là Lê Phát An được vua Bảo Đại phong tước An Định Vương. Thời nhà Nguyễn, “Vương” là tước vị cao nhất trong 20 bậc tôn tước dành cho hoàng tộc và thường chỉ phong cho những người có công trạng đặc biệt, trong khi ngay cả các Hoàng tử thông thường cũng chỉ được phong Công tước. Ông Lê Phát An là người duy nhất trong lịch sử Nam Kỳ không thuộc hàng “hoàng thân quốc thích” nhưng vẫn được ban tước vị cao quý này.

Đặc biệt, trong số con cháu của Huyện Sỹ, người nổi tiếng nhất là Nguyễn Hữu Thị Lan (1914-1963), tức Nam Phương Hoàng hậu - vợ của vua Bảo Đại, vị vua cuối cùng của triều đại phong kiến Việt Nam.

Tương truyền, khi gả cháu ngoại cho nhà vua, gia đình Huyện Sỹ đã chuẩn bị của hồi môn lên tới hơn 20.000 lượng vàng. Vua Bảo Đại vốn nổi tiếng tiêu xài hoang phí, nhiều thời điểm ngân sách cạn kiệt nên từng phải nhờ cậy đến sự hỗ trợ từ gia đình bên vợ.

Năm 1900, trong quá trình chuẩn bị xây dựng nhà thờ giáo họ Chợ Đũi, phú hộ Huyện Sỹ qua đời. Trước khi mất, trong di chúc ông dành 1/7 tài sản của mình để xây dựng nhà thờ. Sau đó, các con tiếp tục thực hiện di nguyện này. Công trình được khởi công vào năm 1902 theo thiết kế của linh mục Bouttier và hoàn thành sau 3 năm xây dựng.

Ngày nay, tại góc đường Tôn Thất Tùng - Nguyễn Trãi, TP.HCM, nhà thờ giáo họ Chợ Đũi vẫn đón hàng trăm người đến tham dự thánh lễ và tham quan mỗi ngày. Trải qua hơn 1 thế kỷ, người dân Sài Gòn vẫn quen gọi công trình này là Nhà thờ Huyện Sỹ như một cách tưởng nhớ tới công lao của ông.

Tổng hợp

Ảnh: Sưu tầm