Giá một mặt hàng dựng đứng vì chiến sự Trung Đông, ảnh hưởng trực tiếp tới người nông dân trên toàn cầu

Theo dữ liệu của Hiệp hội Phân bón quốc tế (International Fertilizer Association – IFA), khu vực Trung Đông chiếm gần một phần ba tổng khối lượng xuất khẩu phân bón chính toàn cầu, trong đó khoảng 34% xuất khẩu urê, 23% amonia và 18% MAP/DAP – hai loại phân bón chứa nitơ phổ biến – được vận chuyển qua khu vực này trong năm 2024.

Eo biển Hormuz – con đường biển nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương – còn là huyết mạch vận tải đối với khoảng một phần ba lượng phân bón toàn cầu, bao gồm lưu huỳnh và amoniac. Các chuyên gia phân tích nhấn mạnh rằng không có tuyến đường thay thế hiệu quả nào cho vận chuyển hàng hóa cỡ lớn qua khu vực này, khiến phân bón trở nên dễ bị tổn thương trước gián đoạn hàng hải.

Xung đột đã buộc một số nhà máy phân bón tại khu vực phải tạm dừng hoạt động do thiếu nguyên liệu. Khí đốt tự nhiên – nguyên liệu chi phí lớn nhất trong sản xuất urê – bị gián đoạn nghiêm trọng. Ngay cả các cơ sở sản xuất khí đốt và hóa chất ở Qatar và Ai Cập cũng phải giảm công suất hoặc tạm ngừng do tình trạng an ninh và hậu cần tại các cảng.

Nguy cơ lớn nhất đến từ việc vận tải qua Hormuz bị chặn hoặc giảm mạnh. Theo phân tích của hãng phân tích dữ liệu hàng hải Kpler, gần 33% phân bón xuất khẩu toàn cầu, kể cả lưu huỳnh và amonia, di chuyển qua vùng biển này. Trong khi đó, nhiều hãng tàu lớn đã ngừng lịch trình qua Hormuz và thậm chí cả kênh đào Suez vì lo ngại an toàn, buộc phải vòng qua mũi Hảo Vọng ở châu Phi, làm tăng chi phí và thời gian vận chuyển đáng kể.

Thị trường đã phản ứng ngay lập tức. Dữ liệu giá hàng hóa cho thấy giá phân bón urê toàn cầu đã tăng khoảng 10% chỉ trong vài ngày đầu xung đột. Các hợp đồng chào bán trên thị trường phát đi tín hiệu tăng giá mạnh do nguồn cung tiềm ẩn khan hiếm. Đồng thời, giá khí tự nhiên – một yếu tố quyết định chi phí sản xuất phân bón nitơ – cũng đã tăng hơn 50%, làm trầm trọng thêm chi phí đầu vào trong ngành.

Trong khi đó, báo cáo từ thị trường Mỹ cho thấy phân bón urê nhập khẩu đã tăng từ khoảng 470 USD lên tới 520–550 USD mỗi short ton chỉ trong vài ngày đầu tháng 3/2026.

Các nước nhập khẩu lớn như Ấn Độ đang tăng mua gấp rút để đảm bảo đủ nguồn cung phục vụ sản xuất nông nghiệp mùa vụ tới. Đây là yếu tố góp phần siết chặt thị trường toàn cầu, bởi khi một thị trường lớn tranh mua, các thị trường khác phải cạnh tranh nguồn hạn chế.

Trong một diễn biến liên quan, công ty năng lượng Brazil Petrobras cho biết họ đang đẩy mạnh sản xuất phân bón nitrogen nhằm giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung Trung Đông, nhưng hiện vẫn chỉ có thể đáp ứng khoảng 12% nhu cầu urê của Brazil. Điều này cho thấy các quốc gia đang tìm cách giảm rủi ro nguồn cung nhưng không thể nhanh chóng bù đắp thiệt hại tiềm ẩn từ xung đột.

Tại Việt Nam, tác động từ biến động phân bón thế giới được dự báo sẽ không nhỏ do thị trường trong nước có độ mở cao và vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu nhập khẩu. Theo số liệu của Tổng cục Hải quan Việt Nam, mỗi năm Việt Nam nhập khẩu hàng triệu tấn phân bón các loại, trong đó có urê, DAP, kali và nguyên liệu như lưu huỳnh, amoniac để phục vụ sản xuất trong nước. Khi nguồn cung từ Trung Đông có nguy cơ gián đoạn, giá nhập khẩu có thể tăng theo chi phí vận tải và bảo hiểm leo thang. Điều này gây áp lực trực tiếp lên giá thành sản xuất nông nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh nhiều loại nông sản chủ lực của Việt Nam đang chịu sức ép cạnh tranh về giá.