Giáo sư Vật lý rời quê hương để ra nước ngoài cống hiến vì thu nhập 10 tỷ/năm, nói rõ sự tình ở trường cũ nơi đã từng công tác

Theo chia sẻ của Haruki Watanabe, lời mời từ Hong Kong University of Science and Technology mang lại mức thu nhập cao gấp khoảng ba lần so với khi làm việc tại Nhật Bản, cùng nguồn kinh phí nghiên cứu lớn hơn tới 10 lần.

Trong cuộc phỏng vấn với Nikkei, ông cho rằng quyết định rời Nhật Bản phản ánh khoảng cách ngày càng rõ giữa hệ thống đại học công lập trong nước vốn bị đánh giá là cứng nhắc, hạn chế nguồn lực cùng chiến lược thu hút nhân tài giàu tiềm lực của Hong Kong.

Tháng 3 vừa qua, Watanabe chính thức đảm nhận vị trí giáo sư vật lý tại HKUST, đồng thời công tác tại Viện Nghiên cứu Cao cấp Jockey Club trực thuộc trường.

Đánh giá về đồng nghiệp, Masaki Oshikawa (Ohio State University) nhận định Watanabe thuộc nhóm 10 nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới ở giai đoạn giữa sự nghiệp trong lĩnh vực lý thuyết nhiều hạt lượng tử. Hai nhà khoa học từng hợp tác trong một công trình có ảnh hưởng năm 2014 liên quan đến nhiệt động lực học của tinh thể thời gian.

Trước khi chuyển công tác, Watanabe có 7 năm làm phó giáo sư tại University of Tokyo và kỳ vọng được bổ nhiệm lên giáo sư chính thức. Tuy nhiên, do không có vị trí trống, ông đã nộp hồ sơ tới Kyoto University cùng một số trường đại học quốc gia khác, đồng thời tìm kiếm cơ hội ở nước ngoài.

HKUST – nơi ông từng nhiều lần hợp tác nghiên cứu. Sau đó, khi được đưa ra đề nghị mà ông mô tả đã khiến ông đưa quyết định một cách nhanh chóng.

Khoảng cách lớn về tài chính và điều kiện nghiên cứu

Theo Watanabe, HKUST cấp khoảng 100 triệu yên (tương đương 16,5 tỷ đồng) trong 5 năm đầu, tức khoảng 20 triệu yen mỗi năm để xây dựng phòng thí nghiệm. Trong khi đó, mức kinh phí nghiên cứu dành cho giáo sư tại Đại học Tokyo thường chỉ khoảng 2 triệu yen/năm, kèm khoản hỗ trợ ban đầu tương đương.

Ông cho rằng, nguồn lực này “không đủ để vận hành một nhóm nghiên cứu vật lý lý thuyết hiện đại”. Trong thời gian làm việc tại Nhật Bản, ông phải phụ thuộc vào các khoản tài trợ cạnh tranh từ chương trình KAKENHI, trung bình khoảng 5 triệu yên mỗi năm, song vẫn không đủ để tuyển một nhà nghiên cứu sau tiến sĩ thường cần từ 5–8 triệu yen/năm.

Hiện tại, sau khi chuyển sang HKUST, ông đã bắt đầu tuyển nghiên cứu sinh sau tiến sĩ đầu tiên.

Đãi ngộ và tính minh bạch tạo khác biệt

Về thu nhập, khi còn là phó giáo sư tại Đại học Tokyo, Watanabe nhận khoảng 10 triệu yên mỗi năm, trong khi giáo sư chính thức hiếm khi vượt quá 20 triệu yên (khoảng 3,3 tỷ đồng).

Trong khi đó, tại HKUST, tổng thu nhập bao gồm lương, trợ cấp nhà ở, bảo hiểm, lương hưu và chi phí đi lại cao gấp khoảng ba lần so với trước đây (tức khoảng 10 tỷ đồng/năm).

Bên cạnh đó, sự khác biệt còn nằm ở tính minh bạch trong tuyển dụng. Theo Watanabe, các trường đại học công lập Nhật Bản thường không công bố chi tiết mức lương trước khi ứng viên nhận việc, khiến tổng thu nhập chỉ được làm rõ sau khi nhận tháng lương đầu tiên.

Ngược lại, HKUST cung cấp đầy đủ thông tin về gói đãi ngộ bằng văn bản ngay từ đầu, yếu tố góp phần quan trọng trong quyết định của ông.

Cạnh tranh thu hút nhân tài ngày càng gay gắt

Watanabe cho rằng việc cạnh tranh để thu hút và giữ chân các nhà khoa học hàng đầu là xu hướng phổ biến trong môi trường học thuật quốc tế, đặc biệt tại Mỹ. Tuy nhiên, các đại học công lập Nhật Bản – với cơ chế tiền lương mang tính công chức – lại thiếu linh hoạt để tham gia cuộc đua này.

Ông tốt nghiệp cử nhân và thạc sĩ loại ưu tại Đại học Tokyo, sau đó nhận bằng tiến sĩ tại University of California, Berkeley dưới sự hướng dẫn của Ashvin Vishwanath. Trước khi trở về Nhật Bản, ông từng là nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Massachusetts Institute of Technology.

Việc chuyển sang Hong Kong của Watanabe diễn ra trong bối cảnh khu vực này tăng cường đầu tư để thu hút nhân tài khoa học. Chính quyền Hong Kong đã triển khai chương trình “Global STEM Professorship Scheme”, tài trợ khoảng 100 vị trí giáo sư tầm trung tại các trường đại học công lập.

Năm 2025, cơ quan lập pháp Hong Kong tiếp tục phê duyệt gói hỗ trợ nghiên cứu công nghệ tiên phong trị giá 3 tỷ HKD (khoảng 386 triệu USD), đồng thời dành thêm khoảng 6 tỷ HKD (772 triệu USD) cho các viện nghiên cứu trong lĩnh vực công nghệ sinh học và y tế, nhằm tăng sức cạnh tranh trong việc thu hút các nhà khoa học quốc tế.