Hàng loạt quốc gia châu Á kích hoạt ứng phó khẩn cấp: Chuyện gì xảy ra?

Các Chính phủ trên khắp châu Á đang gấp rút chuẩn bị cho những kịch bản xấu nhất về năng lượng, bao gồm nguy cơ gián đoạn nguồn cung kéo dài và nghiêm trọng, ngay cả khi Mỹ đang xây dựng kế hoạch nhằm chấm dứt cuộc xung đột tại Iran.

Hàn Quốc đã chuyển sang chế độ khủng hoảng từ ngày 25/3, thành lập một lực lượng đặc nhiệm kinh tế khẩn cấp để ứng phó với các tình huống bất lợi. Philippines tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia, cảnh báo “nguy cơ cận kề về tình trạng thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng”.

Nhật Bản đang rà soát toàn bộ chuỗi cung ứng các sản phẩm liên quan đến dầu mỏ trong bối cảnh nguy cơ thiếu hụt và các tác động dây chuyền đối với nền kinh tế ngày càng gia tăng. Trong khi đó, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi cảnh báo cuộc xung đột có thể gây ra những thách thức chưa từng có đối với quốc gia này.

“Mâu thuẫn càng kéo dài, tác động kinh tế càng lớn và nguy cơ tái định giá mạnh các tài sản càng cao”, ông Kent nhận định.

Chỉ trong chưa đầy một tháng kể từ khi xung đột tại Trung Đông bùng phát, nhiều quốc gia đã chuyển sang trạng thái khẩn cấp, làm nổi bật vai trò sống còn của eo biển Hormuz đối với dòng chảy năng lượng toàn cầu.

Khoảng một phần tư lượng dầu vận chuyển bằng đường biển của thế giới cùng nhiều loại hàng hóa khác đi qua tuyến đường thủy dài khoảng 160 km này, phần lớn hướng tới châu Á. Iran kiểm soát khu vực phía trên eo biển và trên thực tế đã hạn chế lưu thông, chỉ cho phép các tàu được phê duyệt đi qua.

Tâm lý lo ngại gia tăng tại châu Á khiến thị trường biến động mạnh trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump tìm cách đàm phán với Iran nhằm chấm dứt chiến sự. Thị trường chứng khoán tăng điểm và giá dầu giảm trong phiên 25/3, nhưng sang phiên sáng 26/3 tại châu Á, giá dầu nhích lên trong khi hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán Mỹ suy yếu do bất ổn vẫn tiếp diễn.

Nhiều quốc gia châu Á phụ thuộc phần lớn vào nguồn dầu từ Trung Đông, trong khi trữ lượng đang dần cạn kiệt.

“Nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa, theo một nghĩa nào đó, đây sẽ là cuộc khủng hoảng của riêng châu Á. Rủi ro này đã được nhận diện từ lâu, nhưng chưa bao giờ bị thử thách ở mức độ như hiện nay”, Ngoại trưởng Singapore Vivian Balakrishnan nhận định.

Tình trạng thiếu hụt đã bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt tại nhiều nơi trong khu vực: Tuần làm việc bị rút ngắn, đèn đường bị tắt và các trạm xăng buộc phải đóng cửa. Tại Pakistan, người hâm mộ cricket thậm chí được khuyến cáo ở nhà xem truyền hình để tiết kiệm nhiên liệu. Chính phủ nước này cũng đang cân nhắc áp hạn ngạch nhiên liệu cho phương tiện.

Tại một số khu vực ở Bangladesh, người dân phải xếp hàng hàng giờ để đổ xăng, với hàng xe kéo dài tới một km. Chính quyền đã dừng hoạt động phần lớn các nhà máy sản xuất phân bón và khẩn cấp tìm kiếm khoản vay đa phương trị giá 2 tỷ USD nhằm đảm bảo đủ năng lượng cho nhu cầu tăng cao trong mùa hè.

Ông Peter Mumford, Giám đốc khu vực Đông Nam Á của Eurasia Group, nhận định: “Khu vực này đặc biệt dễ bị tổn thương trước xung đột kéo dài và cú sốc giá năng lượng toàn cầu”. Ông cảnh báo các tác động lan tỏa cấp hai và cấp ba đang gia tăng, bao gồm hủy chuyến bay, tàu cá phải nằm bờ và ngành du lịch bị ảnh hưởng nặng nề.

Cuộc chạy đua đảm bảo nguồn cung dầu và các hàng hóa thiết yếu khác cũng làm gia tăng xu hướng bảo hộ thương mại. Trung Quốc hạn chế xuất khẩu phân bón, Indonesia lên kế hoạch áp thuế xuất khẩu đối với than và nickel.

Tuy nhiên, các biện pháp này có thể phản tác dụng. Một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới về khủng hoảng lương thực giữa những năm 2000 cho thấy phần lớn mức tăng giá toàn cầu của các mặt hàng như gạo và lúa mì đến từ các rào cản thương mại nhằm giữ nguồn cung cho thị trường nội địa.

Một số quốc gia đang tìm đến những nhà cung cấp từng bị né tránh. Các nhà máy lọc dầu Ấn Độ đã mua khoảng 60 triệu thùng dầu từ Nga để giao trong tháng tới, sau khi giảm mạnh nhập khẩu trước đó dưới sức ép từ Mỹ.

Nguồn dầu khan hiếm mà các quốc gia có thể tiếp cận hiện nay cũng đi kèm chi phí cao hơn đáng kể. Nếu như sau cuộc xung đột Ukraine năm 2022, Ấn Độ từng mua dầu Nga với giá chiết khấu, thì các lô hàng gần đây lại có mức giá cao hơn dầu Brent từ 5 đến 15 USD mỗi thùng.

Indonesia, quốc gia từng đặt giả định giá dầu ở mức 70 USD/thùng cho năm nay, cho biết sẽ tìm cách tiết kiệm tới 7 tỷ USD để bù đắp chi phí trợ giá nhiên liệu đang tăng nhanh. Thái Lan cũng đã dỡ bỏ mức trần giá dầu diesel sau khi phải chi tới 32 triệu USD mỗi ngày để giữ giá thấp một cách nhân tạo.

Thủ tướng Narendra Modi cho rằng Ấn Độ cần chuẩn bị cho tình hình hiện tại tương tự như cách nước này đã ứng phó với đại dịch Covid-19 cách đây 5 năm.

Cuộc khủng hoảng khi đó có thể trở thành “kịch bản mẫu” nếu tình trạng thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng xảy ra. Theo báo cáo của Barclays, các biện pháp như hoãn trả nợ, nới lỏng kỷ luật tài khóa và in tiền có thể được áp dụng trở lại.

Dù không coi kịch bản thiếu hụt nghiêm trọng là cơ sở chính, Barclays cảnh báo nếu xảy ra, tác động tiêu cực đến hoạt động kinh tế sẽ là “khổng lồ”.

“Tuỳ theo mức độ nghiêm trọng, các Chính phủ châu Á mới nổi có thể áp dụng các chính sách tương tự thời kỳ đại dịch, thậm chí áp đặt các biện pháp hạn chế kinh tế ở cấp độ phong tỏa. Người dân có thể được yêu cầu ở nhà, và toàn bộ các ngành công nghiệp có thể phải tạm dừng hoạt động”, các chuyên gia kinh tế của Barclays nhận định.