Hết thời 'công xưởng thế giới': Apple, Intel tháo chạy khỏi Trung Quốc, chuyên gia nói gì về cơ hội của Việt Nam?

Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc đã tự hào nắm giữ danh hiệu "công xưởng thế giới" nhờ hệ thống hạ tầng vượt trội và chuỗi cung ứng công nghiệp hỗ trợ cực kỳ mạnh mẽ. Tuy nhiên, những biến động địa chính trị và kinh tế gần đây đang tạo ra một làn sóng dịch chuyển dòng vốn và công nghệ quy mô lớn, khiến nền tảng này bị rạn nứt nghiêm trọng.

Thời điểm dòng vốn FDI vào Trung Quốc thấp nhất 30 năm

Theo chuyên gia kinh tế - TS.Bùi Ngọc Sơn nhận định trong talkshow "Tập đoàn Mỹ ồ ạt rời Trung Quốc - Công xưởng thế giới lung lay, hết đà trỗi dậy?", dù Trung Quốc vẫn sở hữu những lợi thế khó có thể thay thế hoàn toàn ngay lập tức như lực lượng lao động được đào tạo tốt và khả năng điều động nguồn lực thần tốc, nhưng vị thế "hot" của quốc gia này không còn như trước.

Khảo sát của AmCham vào đầu năm 2024 cho thấy có tới 47% doanh nghiệp Mỹ đã cân nhắc hoặc thực hiện dịch chuyển đầu tư, một con số phản ánh sự lung lay trong niềm tin của cộng đồng kinh doanh quốc tế.

TS. Bùi Ngọc Sơn nhận định rằng đây không còn là những chiến thuật phòng vệ thuế quan ngắn hạn mà đã trở thành một chiến lược "giảm thiểu rủi ro" dài hạn và không thể đảo ngược.

Xu hướng này bắt đầu rõ nét từ nhiệm kỳ đầu của ông Donald Trump nhưng thực sự trở thành một sự đồng thuận chung của cả Mỹ và phương Tây kể từ sau đại dịch COVID-19. Các quốc gia nhận ra rằng việc quá phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất là vô cùng nguy hiểm.

Hệ quả trực tiếp là dòng vốn FDI thực tế vào Trung Quốc năm 2023 đã giảm hơn 8%, thậm chí ghi nhận dòng vốn âm trong quý 3 năm 2023.

Đáng chú ý, lượng vốn FDI vào Trung Quốc năm 2023 thấp nhất kể từ đầu thập niên 1990. Số liệu do Cơ quan Quản lý ngoại hối Nhà nước Trung Quốc (SAFE) cho thấy nghĩa vụ đầu tư trực tiếp trong cán cân thanh toán của nước này chỉ tăng 33 tỷ USD trong năm 2023, giảm 82% so với mức tăng của năm 2022. Đây là một thước đo về lượng vốn FDI mới chảy vào Trung Quốc trong 1 năm thông qua đo dòng tiền của các thực thể do nước ngoài sở hữu tại nước này.

Sự tháo chạy này không chỉ đơn thuần vì vấn đề chi phí mà còn do môi trường pháp lý và địa chính trị ngày càng khắc nghiệt. Việc Mỹ siết chặt các đạo luật đầu tư vào lĩnh vực bán dẫn và AI đã gây ra những hiệu ứng cực lớn, ngăn trở dòng vốn và sự giao lưu công nghệ.

Các chính sách của chính quyền thời cựu Tổng thống Joe Biden thậm chí còn cấm các nhà khoa học có thẻ xanh Mỹ hợp tác với các công ty có cổ phần Trung Quốc trong các lĩnh vực nhạy cảm.

Theo TS.Bùi Ngọc Sơn, môi trường an ninh mạng và luật dữ liệu mù mờ của Trung Quốc cũng khiến những tập đoàn công nghệ lớn như IBM phải đóng cửa các bộ phận nghiên cứu và phát triển (R&D) vì không thể hoạt động hiệu quả.

Chiến lược "Trung Quốc + 1" hiện nay đã chuyển sang một sắc thái mới mang tính bắt buộc hơn đối với các nhà cung ứng của Apple hay Intel.

Ông Sơn giải thích rằng, trước đây chiến lược này có nghĩa là Trung Quốc vẫn là trung tâm sản xuất chính và doanh nghiệp chỉ đặt thêm một chân ở bên ngoài để phòng bị. Nhưng hiện tại, nó có nghĩa là "Trung Quốc chỉ dành cho thị trường Trung Quốc". Các tập đoàn lớn vẫn giữ lại một phần hoạt động tại đây để phục vụ thị trường tiêu dùng nội địa khổng lồ, nhưng để sản xuất hàng hóa xuất khẩu sang Mỹ và phương Tây, họ buộc phải di dời sang các quốc gia khác như Ấn Độ hay Việt Nam.

Apple là một minh chứng điển hình khi đang ráo riết đẩy mạnh sản xuất iPhone tại Ấn Độ và hướng tới mục tiêu chiếm 25% sản lượng toàn cầu, đồng thời mở rộng dây chuyền iPad, MacBook tại Việt Nam.

Việc mất đi dòng vốn ngoại còn là sự thất thoát của "nguyên khí quốc gia"

Bên cạnh áp lực từ bên ngoài, lợi thế cạnh tranh nội tại của Trung Quốc về chi phí lao động cũng đang bị bào mòn mang tính cấu trúc. Mức lương tối thiểu tại nhiều tỉnh ven biển Trung Quốc hiện đã tiệm cận hoặc vượt qua một số nước ASEAN, khiến lợi thế giá rẻ suốt ba thập kỷ qua gần như biến mất.

Các tập đoàn lớn của Nhật Bản như Sony đã chuyển sản xuất máy ảnh sang Thái Lan, trong khi Toyota và nhiều hãng xe khác phải tái cơ cấu vì không chịu nổi áp lực chi phí và sự cạnh tranh khốc liệt từ các hãng xe điện nội địa. Thậm chí, những tên tuổi như Toshiba hay Sanyo đã phải bán lại toàn bộ mạng lưới sản xuất và phân phối cho các đối tác Trung Quốc, chỉ còn giữ lại phần tư vấn kỹ thuật cốt lõi.

Một nguyên nhân quan trọng khác thúc đẩy sự di dời là nhu cầu bảo vệ bí mật công nghệ. TS.Bùi Ngọc Sơn dẫn chứng trường hợp của Samsung khi tập đoàn này đã chuyển phần lớn nhà máy smartphone sang Việt Nam để dễ dàng kiểm soát các bí mật sản xuất hơn, sau những vụ việc bị đánh cắp công nghệ RAM gây thiệt hại hàng tỷ USD.

Việc mất đi dòng vốn ngoại và sự ra đi của các tập đoàn công nghệ không chỉ là mất đi những con số báo cáo, mà còn là sự thất thoát "nguyên khí quốc gia". Đó là những triệu phú, những chuyên gia có tri thức, kỹ năng và tài sản đang tìm cách dịch chuyển ra nước ngoài, làm suy yếu động lực chuyển đổi nền kinh tế của Trung Quốc

Trong bối cảnh đó, mục tiêu tăng trưởng 5% của Bắc Kinh được TS.Bùi Ngọc Sơn đánh giá là rất khó đạt được một cách thực chất. Nhiều số liệu thay thế như mức tiêu thụ điện năng hay lợi nhuận của các công ty niêm yết cho thấy tốc độ tăng trưởng thực tế có thể chỉ nằm ở mức khoảng 3%.

Các khu vực doanh nghiệp FDI vốn đóng góp tới 1/3 kim ngạch xuất khẩu và tạo ra hàng chục triệu việc làm đang thu hẹp quy mô, gây áp lực lớn lên thị trường lao động và các doanh nghiệp vừa và nhỏ của Trung Quốc.

Cuộc dịch chuyển này đang mở ra cơ hội vàng cho các quốc gia khác, đặc biệt là Ấn Độ và các quốc gia khu vực Đông Nam Á như Việt Nam. Tuy nhiên, TS. Bùi Ngọc Sơn cũng cảnh báo về những nút thắt cổ chai về hạ tầng và logistics tại các khu vực này.

Đối với Việt Nam, bài học lớn nhất từ Trung Quốc là việc quản trị dòng vốn FDI. Theo ông, Việt Nam không nên chỉ chạy theo những con số tỷ USD mà cần phải có một kế hoạch tổng thể để lựa chọn những dòng FDI chất lượng cao, có cam kết chuyển giao công nghệ và đào tạo kỹ năng cho lao động nội địa. Nếu không có sự chọn lọc khắt khe, những dòng vốn không cần thiết sẽ lấn chiếm không gian của những nhà đầu tư tốt, ảnh hưởng đến giá trị gia tăng bền vững.