Hết thời giải cứu nông sản: Nông dân trồng cà phê, hồ tiêu sắp có 'vũ khí mới' để tự quyết định giá bán

Một nghịch lý quen thuộc nhưng chưa có lời giải dứt điểm của nông nghiệp Việt Nam tiếp tục được đặt ra: xuất khẩu nông sản luôn nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới, nhưng người nông dân vẫn loay hoay với vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá, được giá mất mùa”.

Thực tế này không chỉ phản ánh hạn chế trong chuỗi giá trị mà còn cho thấy sự thiếu vắng các công cụ tài chính hiện đại để bảo vệ người sản xuất trước biến động thị trường.

Đây cũng là một trong những nội dung được đưa ra thảo luận trong “Hội thảo mở Anh - Việt về Trung tâm Tài chính quốc tế (IFC) 2026: Hạ tầng thị trường tài chính” diễn ra chiều 25/3.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), chỉ ra rằng Việt Nam nổi tiếng với nhiều loại nông sản. Ví dụ Việt Nam là nước xuất khẩu hồ tiêu lớn nhất thế giới, xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới (sau Brazil), riêng dòng cà phê robusta chúng ta là số một…. nhưng sau bao nhiêu năm nông dân vẫn nghèo.

Theo ông, lý do là bởi chúng ta phụ thuộc lớn vào một số thị trường xuất khẩu khiến giá cả dễ biến động.

Khi chính sách nhập khẩu thay đổi, như trường hợp Trung Quốc siết kiểm dịch, giá nông sản lập tức lao dốc, dẫn đến tình trạng ùn ứ, phải “giải cứu”.

Đồng quan điểm, ông Dominic Scriven, Chủ tịch Dragon Capital, cho biết hiện tượng nông sản rớt giá sâu vào mùa thu hoạch không phải cá biệt. Tại miền Nam, chôm chôm có thời điểm chỉ còn 2.000 đồng/kg vẫn khó tiêu thụ; tại miền Bắc, vải cũng rơi vào cảnh tương tự khi xuất khẩu gặp khó.

Theo ông, mức độ cạnh tranh quá cao trong sản xuất nông nghiệp khiến nhà đầu tư còn dè dặt, chưa sẵn sàng rót vốn lớn vào lĩnh vực này.

Trong bối cảnh đó, thị trường hàng hóa phái sinh được xem là một “lối mở” đáng chú ý. Đây là loại hình giao dịch cho phép các bên thỏa thuận mua bán ở thời điểm hiện tại với mức giá xác định, nhưng việc giao hàng diễn ra trong tương lai.

Với công cụ này, người trồng cà phê hay hồ tiêu có thể “khóa giá” từ sớm ngay cả khi chưa đến vụ thu hoạch, qua đó giảm thiểu rủi ro do biến động giá.

Không chỉ dừng ở việc phòng ngừa rủi ro, thị trường phái sinh còn mở ra cơ hội đầu tư mới. Lợi nhuận có thể đến từ chênh lệch giá thông qua các giao dịch hợp đồng tương lai, nơi các nhà đầu tư dự đoán xu hướng giá và mua bán lại hợp đồng trước khi hàng hóa thực được giao.

Điều này đồng nghĩa với việc cả nông dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư tại Việt Nam đều có thể tham gia vào chuỗi giao dịch toàn cầu mà không bị giới hạn bởi vị trí địa lý.

Theo ông Trần Hữu Linh, việc phát triển thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ giúp ổn định giá nông sản mà còn hỗ trợ doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất - kinh doanh, đặc biệt với các mặt hàng nguyên liệu và năng lượng như dầu thô. Đây cũng sẽ là kênh đầu tư mới, tạo thêm cơ hội sinh lợi cho thị trường.

Định hướng này đang được đặt trong tổng thể xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế tại TP.HCM và Đà Nẵng, nơi thị trường phái sinh hàng hóa sẽ trở thành một cấu phần quan trọng.

Trong giai đoạn đầu, Việt Nam dự kiến tập trung vào các mặt hàng có lợi thế cạnh tranh, có chuỗi giá trị tương đối hoàn chỉnh, sau đó từng bước mở rộng và kết nối với thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, để thị trường này vận hành hiệu quả, nhiều điều kiện nền tảng cần được hoàn thiện. Ông Warrick Cleine, lãnh đạo KPMG Việt Nam và Campuchia, nhấn mạnh ba yêu cầu then chốt gồm: nâng cao kỹ năng cho nông dân trong việc tham gia và ký kết hợp đồng phái sinh; xây dựng hệ thống thanh toán, kết nối sàn giao dịch minh bạch; và thiết lập cơ chế thanh toán bù trừ nhằm giảm thiểu rủi ro cho các bên.

Ở góc độ chiến lược, ông Vincent Chin từ Boston Consulting Group khuyến nghị Việt Nam nên tận dụng kinh nghiệm quốc tế, “đứng trên vai người khổng lồ” để rút ngắn quá trình phát triển. Đồng thời, yếu tố truy xuất nguồn gốc cần được chú trọng, bởi đây là điều kiện then chốt quyết định tính thanh khoản của hàng hóa trên thị trường.

Thực tế cho thấy, Việt Nam đang nhận được sự hỗ trợ tích cực từ các đối tác quốc tế trong quá trình xây dựng thị trường này. Các chương trình đào tạo, chia sẻ kinh nghiệm đã giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp tiếp cận mô hình vận hành của nhiều thị trường lớn như Anh, Singapore, Trung Quốc hay Hàn Quốc. Những kinh nghiệm này góp phần quan trọng trong việc định hình khung pháp lý và cơ chế vận hành phù hợp với điều kiện trong nước.

Dù vậy, thách thức vẫn còn không nhỏ, đặc biệt là vấn đề quản lý khi nhiều cơ quan cùng tham gia điều hành các mảng liên quan. So với thông lệ quốc tế, việc thiếu một đầu mối thống nhất có thể ảnh hưởng đến hiệu quả giám sát và phát triển thị trường. Bên cạnh đó, yêu cầu về minh bạch trong chính sách, hợp đồng và quy trình vận hành cũng được đặt ra như điều kiện tiên quyết.

Hiện Bộ Công Thương đang được giao xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, dự kiến trình Quốc hội vào cuối năm nay. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm tạo hành lang pháp lý đồng bộ, tăng niềm tin cho nhà đầu tư và thúc đẩy thị trường phát triển bền vững.

Theo các chuyên gia, nếu được triển khai bài bản, thị trường giao dịch hàng hóa không chỉ giúp nâng cao giá trị nông sản mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa sang các lĩnh vực tài chính, logistics và thương mại.

Quan trọng hơn, nó có thể giúp người nông dân Việt Nam lần đầu tiên có thêm công cụ để chủ động định giá sản phẩm của mình, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào biến động thị trường như hiện nay.