Hộ kinh doanh hay doanh nghiệp: Lựa chọn 'nước đi' nào để tối ưu hóa nghĩa vụ thuế năm 2026?

Trong bối cảnh các quy định về thuế và kế toán đối với hộ kinh doanh ngày càng được siết chặt và minh bạch hóa, việc lựa chọn mô hình hoạt động phù hợp trở thành bài toán chiến lược.

Chia sẻ tại ProTalk Tài chính quản trị doanh nghiệp vừa diễn ra do Cộng đồng Cố vấn tài chính Việt Nam - Vietnam Wealth Advisors (VWA) thực hiện, ông Long Phan (CEO AFA Group) nhận định, kế hoạch thuế tối ưu không chỉ là tuân thủ pháp luật mà còn là phần quan trọng của quản trị gia sản (Wealth Management) nhằm đảm bảo sự bền vững và chuyển giao tài sản qua các thế hệ.

Hiện nay, các cá nhân có vốn đầu tư thường đứng trước bốn lựa chọn hình thức pháp lý phổ biến bao gồm hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên và công ty trách nhiệm hữu hạn từ hai thành viên trở lên.

Hiện nay, các cá nhân có vốn đầu tư thường đứng trước bốn lựa chọn hình thức pháp lý phổ biến bao gồm hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên và công ty trách nhiệm hữu hạn từ hai thành viên trở lên.

Mỗi mô hình đều mang lại những lợi ích và trách nhiệm pháp lý khác nhau, đòi hỏi người kinh doanh phải đánh giá kỹ lưỡng dựa trên quy mô doanh thu, ngành nghề và khả năng quản lý chứng từ.

Phân tích sâu hơn về những thay đổi trong luật thuế, ông Nguyễn Mạnh Hiền (Tổng Giám đốc, Công ty TNHH Kiểm toán SCS Global) cho biết Luật Thuế thu nhập cá nhân mới áp dụng cho giai đoạn 2025-2026 tạo ra áp lực thực thi rất lớn đối với các hộ kinh doanh. Theo quy định mới, nghĩa vụ thuế của hộ kinh doanh sẽ được phân loại dựa trên bốn ngưỡng doanh thu cụ thể.

- Đối với nhóm có doanh thu dưới 500 triệu đồng một năm, hộ kinh doanh sẽ được miễn cả thuế giá trị gia tăng (VAT) và thuế thu nhập cá nhân.

- Ở ngưỡng doanh thu từ 500 triệu đến dưới 3 tỷ đồng, hộ kinh doanh có quyền lựa chọn nộp thuế theo tỷ lệ trực tiếp trên doanh thu (từ 0,5% đến 5% tùy ngành nghề) hoặc tính thuế 15% trên lợi nhuận thực tế nếu đảm bảo được sổ sách kế toán.

- Hộ kinh doanh có doanh thu trên 3 tỷ đồng đến dưới 50 tỷ đồng/năm: Mức thuế suất là 17%.

- Hộ kinh doanh có doanh thu trên 50 tỷ đồng/năm: Thuế suất quy định là 20%.

Sự khác biệt rõ rệt nhất giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp nằm ở phương pháp tính thuế giá trị gia tăng và khả năng tận dụng các ưu đãi thuế thu nhập.

Ông Long Phan giải thích rằng thuế giá trị gia tăng đối với hộ kinh doanh thường là thuế trực tiếp, tính cố định theo tỷ lệ phần trăm trên tổng doanh thu bán ra. Trong khi đó, hầu hết các doanh nghiệp áp dụng phương pháp khấu trừ, tức là nộp phần chênh lệch giữa thuế đầu ra và thuế đầu vào có hóa đơn hợp lệ.

Điều này tạo ra lợi thế lớn cho doanh nghiệp nếu họ có biên lợi nhuận mỏng hoặc có chi phí đầu vào lớn được chứng minh bằng hóa đơn.

Hơn nữa, ông Nguyễn Mạnh Hiền nhấn mạnh rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện nay nhận được nhiều ưu đãi đáng kể như miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 3 năm đầu thành lập hoặc miễn thuế 2 năm nếu chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp theo các Nghị định mới như Nghị định 20 và Nghị định 320.

Đối với mô hình cho thuê bất động sản: Khi xem xét các tình huống kinh doanh thực tế như hoạt động cho thuê bất động sản, việc lựa chọn mô hình hộ kinh doanh thường mang lại sự tinh gọn và ưu thế về thuế thu nhập cá nhân hơn.

Theo phân tích của ông Nguyễn Văn Hoàng (Giám đốc tư vấn SCS Global), nếu một cá nhân cho thuê nhà với doanh thu trên 500 triệu đồng, họ chỉ phải chịu thuế thu nhập cá nhân 5% trên phần doanh thu vượt ngưỡng và thuế giá trị gia tăng 5% trực tiếp.

Ngược lại, nếu đưa bất động sản vào doanh nghiệp, dù có thể được tính chi phí khấu hao nhà và lãi vay ngân hàng để giảm thu nhập chịu thuế, nhưng quy trình chuyển nhượng tài sản từ cá nhân sang pháp nhân sẽ phát sinh các khoản thuế phí chuyển nhượng lên đến 2% và các thủ tục pháp lý phức tạp khác.

Tuy nhiên, mô hình doanh nghiệp lại tỏ ra vượt trội trong hoạt động thương mại hoặc phân phối có doanh thu lớn, nơi doanh nghiệp có thể bù trừ lỗ giữa các mảng hoạt động khác nhau để tối ưu hóa tổng nghĩa vụ thuế phải nộp.

Đối với những ngành nghề đặc thù: Với ngành nghề đặc thù như kinh doanh thương mại điện tử hoặc dịch vụ spa, quyết định thành lập hộ kinh doanh hay doanh nghiệp phụ thuộc lớn vào đặc điểm khách hàng và cơ cấu chi phí.

Ông Nguyễn Văn Hoàng tư vấn rằng nếu khách hàng chủ yếu là cá nhân và không yêu cầu hóa đơn giá trị gia tăng khấu trừ, mô hình hộ kinh doanh với doanh thu dưới 3 tỷ đồng sẽ giúp đơn giản hóa hệ thống sổ sách kế toán theo Thông tư 152 và Thông tư 18.

Ngược lại, đối với các đơn vị phân phối có doanh thu từ 8 đến 10 tỷ đồng nhưng biên lợi nhuận mỏng, việc thành lập doanh nghiệp sẽ giúp tiếp cận nguồn vốn ngân hàng dễ dàng hơn và hạch toán chi phí lãi vay vào chi phí được trừ một cách minh bạch.

Theo ông Hoàng, dù là hộ kinh doanh hay doanh nghiệp, từ ngưỡng doanh thu 1 tỷ đồng trở lên đã bắt buộc phải sử dụng hóa đơn điện tử, đồng thời cần duy trì các loại sổ sách cơ bản về doanh thu, chi phí, vật tư và tiền mặt để phục vụ công tác thanh tra thuế.

Việc tối ưu hóa thuế không chỉ là một nghiệp vụ kế toán mà còn là nghệ thuật quản trị tài chính đòi hỏi tầm nhìn dài hạn. Ông Long Phan gợi ý rằng đối với những gia đình có khối tài sản và hoạt động kinh doanh đa dạng, mô hình "Văn phòng Gia đình" (Family Office) là một giải pháp tiên tiến để quản lý tập trung các khoản đầu tư và tối ưu hóa thuế trên tổng quy mô tài sản.

Mục tiêu cuối cùng là đạt được sự hiệu quả trên từng đồng vốn đầu tư đồng thời đảm bảo tính tuân thủ tuyệt đối các quy định pháp luật.

Việc hiểu rõ các bậc thuế, các phương pháp tính toán và những ưu đãi hiện hành sẽ giúp người kinh doanh đưa ra quyết định đúng đắn, tránh những rủi ro pháp lý không đáng có trong bối cảnh môi trường quản lý tài chính ngày càng chuyên nghiệp hóa.