Hòn đảo không có người dân sinh sống nhưng đảm nhận nhiệm vụ quan trọng, sở hữu 'mắt ngọc' 130 năm tuổi

Nơi đặt mốc cao độ 0 quốc gia

Nằm giữa biển khơi mênh mông, bốn bề là sóng nước, những hòn đảo nhỏ bé lại giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với mỗi quốc gia, không chỉ về lãnh thổ mà còn ở các khía cạnh kinh tế, quốc phòng và an ninh biển.

Nhiều hòn đảo tọa lạc tại vị trí chiến lược, được ví như những “cột mốc sống” khẳng định chủ quyền và là tuyến tiền tiêu bảo vệ đất liền.

Bên cạnh ý nghĩa chiến lược, các đảo còn góp phần phát triển kinh tế biển, du lịch và khai thác tài nguyên. Trong số đó, đảo Hòn Dấu (Hải Phòng) là một địa danh thu hút nhiều sự chú ý bởi vị trí đặc biệt cùng những giá trị lịch sử, văn hóa gắn liền với vùng biển phía Bắc Việt Nam.

Đảo Hòn Dấu hay còn có tên là Song Ngư, Cồn Dừa... Tuy nhiên, theo người dân địa phương, Hòn Dấu là cái tên phổ biến hơn cả bởi nó được đánh dấu trên bản đồ làm mốc cho tàu thuyền qua lại các luồng lạch cửa biển.

Nằm giữa vùng biển Đồ Sơn (Hải Phòng), đảo Hòn Dấu gây ấn tượng khi nhìn từ trên cao với hình dáng tựa như một trái tim nổi bật giữa làn nước xanh. Hòn đảo vẫn giữ được vẻ hoang sơ của một khu rừng nguyên sinh, với diện tích khoảng 12,5km2.

Trên đảo hiện không có cư dân sinh sống cố định, chủ yếu là lực lượng quản lý và bảo vệ. Từ đất liền, du khách có thể di chuyển bằng tàu từ bến trong khu du lịch Hòn Dấu, hành trình ra đảo chỉ mất khoảng 10 phút.

Không chỉ thu hút bởi cảnh quan tự nhiên, Hòn Dấu còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với hệ thống đo đạc và xây dựng của Việt Nam. Đây là nơi đặt mốc cao độ quốc gia - hay còn gọi là cao độ 0, điểm chuẩn dùng để thiết lập và tính toán hệ thống cao độ trên toàn lãnh thổ. Từ mốc này, các công trình xây dựng, bản đồ địa hình và nhiều dự án hạ tầng trên cả nước đều có thể xác định độ cao một cách thống nhất.

Trước năm 1975, Việt Nam từng tồn tại hai mốc cao độ 0 đặt tại đảo Hòn Dấu và Mũi Nai (Hà Tiên cũ). Tuy nhiên, sau khi đất nước thống nhất, Hòn Dấu được lựa chọn làm mốc chuẩn duy nhất cho hệ thống cao độ quốc gia, trở thành điểm tham chiếu quan trọng trong công tác đo đạc và quy hoạch.

Sở hữu ngọn hải đăng gần 130 tuổi, là “mắt ngọc” giữa biển khơi

Nhắc đến đảo Hòn Dấu, nhiều người thường liên tưởng đến một “viên ngọc” nằm giữa biển khơi. Bán đảo Đồ Sơn mang hình dáng của một đầu rồng vươn ra đại dương, hướng về viên ngọc quý ấy. Đặt chân lên đảo, du khách không chỉ cảm nhận vẻ đẹp của biển khơi, mây trời mà còn được hòa mình vào không gian thiên nhiên tràn đầy sức sống.

Nơi đây sở hữu khu rừng nguyên sinh gần như còn nguyên vẹn, là môi trường sinh trưởng của hàng trăm nghìn loài động, thực vật. Khu rừng được xem là hệ sinh thái đa tầng hiếm gặp, vẫn bảo tồn đầy đủ ba tầng thực vật với những tán cây cổ thụ cao lớn, dây leo và rễ cây đan xen chằng chịt. Sự hoang sơ, xanh mát của thiên nhiên nơi đây mang lại cảm giác thanh bình, như xoa dịu và nuôi dưỡng tâm hồn của những ai tìm đến để tạm rời xa nhịp sống ồn ào.

Không chỉ hấp dẫn bởi thiên nhiên hoang sơ đầy sức sống, đảo Hòn Dấu còn có nhiều di tích gắn liền với lịch sử của dân tộc. Nổi bật nhất chính là ngọn hải đăng cổ kính gần 130 năm tuổi, được xem như “mắt ngọc của Tổ quốc”, vừa mang giá trị lịch sử, kỹ thuật, vừa gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của cảng biển Hải Phòng.

Ngọn hải đăng Hòn Dấu được người Pháp khởi công xây dựng từ năm 1892 và hoàn thành sau 4 năm. Đến ngày 13/7/1898, hải đăng chính thức lên đèn dẫn đường cho tàu thuyền. Công trình có kiến trúc đặc biệt với tháp đèn cao khoảng 19m, gồm hai phần: phần thân dưới dạng lăng trụ và phần trên hình bát giác. Tính từ mực nước biển, ngọn đèn đạt độ cao hơn 60m và có tầm chiếu sáng xa khoảng 21 hải lý, đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng tàu thuyền ra vào cảng Hải Phòng - một trong những cửa ngõ hàng hải lớn của miền Bắc.

Ngay từ thời kỳ thuộc địa, vị trí chiến lược của hải đăng Hòn Dấu đã được chú trọng đặc biệt. Thực dân Pháp bố trí lực lượng bảo vệ trên đảo để đảm bảo hoạt động hàng hải và kiểm soát tuyến đường biển.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nơi đây nhiều lần trở thành mục tiêu tấn công của quân địch. Máy bay Mỹ đã không ít lần ném bom và rải thủy lôi nhằm phong tỏa cảng Hải Phòng. Dù vậy, những người lính và nhân viên gác đèn vẫn kiên cường bám đảo, giữ vững ánh sáng dẫn đường.

Năm 1967, ngọn hải đăng bị bom Mỹ đánh sập. Ngay sau đó, lực lượng trên đảo đã dựng cột đèn tạm để duy trì tín hiệu hàng hải.

Sau chiến tranh, công trình được nhiều lần sửa chữa và đến năm 1995 được trùng tu, phục hồi gần như nguyên trạng ban đầu. Gần 130 năm qua, ngọn hải đăng Hòn Dấu vẫn vững chãi giữa nền trời và biển xanh.

Du khách muốn lên đến đỉnh tháp phải đi qua cầu thang gỗ xoắn ốc gồm 125 bậc. Sau những bậc thang ấy là khung cảnh mây trời lộng gió, là biển cả bao la khiến ai nấy phải choáng ngợp. Từ đây, có thể phóng tầm mắt nhìn những dãy núi thấp xa xa, những con tàu lớn nhỏ di chuyển trên mặt biển, tạo nên bức tranh “non xanh nước biếc” đặc trưng của vùng duyên hải Bắc Bộ.

Không chỉ có giá trị hàng hải, đảo Hòn Dấu còn gắn với nhiều dấu ấn lịch sử quan trọng. Đây là khu vực gần bến K15 - điểm xuất phát của những “con tàu không số” trên tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển vận chuyển vũ khí vào Nam trong thời kỳ kháng chiến. Trên đảo và khu vực lân cận cũng lưu giữ nhiều di tích liên quan đến các hoạt động cách mạng và quân sự của miền Bắc trong thế kỷ XX. Năm 2009, đảo Hòn Dấu được công nhận là danh lam thắng cảnh cấp quốc gia.

Ngoài ngọn hải đăng gần 130 năm tuổi, trên đảo còn có những di tích văn hóa có yếu tố tâm linh nổi tiếng. Đặc biệt nhất phải kể đến đền Nam Hải Thần Vương - trung tâm tín ngưỡng lâu đời của ngư dân vùng Đồ Sơn. Theo truyền thuyết, người dân từng phát hiện thi thể một vị tướng nhà Trần hy sinh sau trận thủy chiến chống quân Nguyên - Mông trên sông Bạch Đằng trôi dạt vào đảo. Họ lậpđền thờ, thường xuyên thắp hương, cúng bái và tin rằng, vị tướng này đã hóa thần để bảo hộ người dân vùng biển.

Tương truyền rằng, một lần thuyền rồng của vua Tự Đức đi qua vùng biển này gặp bão lớn, sau khi vào đền cầu khấn thì trời quang mây tạnh. Từ đó, vị thần được sắc phong là Nam Hải Thần Vương. Hằng năm, từ ngày 8 đến 10 tháng Hai Âm lịch, ngư dân khắp nơi lại tụ hội về đây tổ chức lễ hội cầu mong chuyến ra khơi bình an và mùa cá bội thu.

Ngoài ra, người dân địa phương còn truyền tai nhau về những điều bí ẩn liên quan đến "thần đảo". Người dân thường nhắc nhở du khách lên đảo tuyệt đối không bẻ cành, chặt cây... vì "thần đảo" sẽ quở phạt. Chính niềm tin ấy đã góp phần giữ cho rừng cây trên đảo xanh tốt suốt nhiều năm.

Dù mang trong mình nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái độc đáo, hoạt động du lịch tại Hòn Dấu hiện vẫn còn khá khiêm tốn. Theo Báo Hải Phòng, các dự án phát triển du lịch trên đảo đều được địa phương xem xét kỹ lưỡng bởi phải bảo đảm không phá vỡ cảnh quan tự nhiên, đồng thời phát huy giá trị đặc sắc của Hòn Dấu. Hiện tại, địa phương đang nghiên cứu xây dựng tuyến đường quanh đảo để thuận tiện cho du khách tham quan, đồng thời thúc đẩy kết nối giao thông từ đất liền ra đảo, giúp hoạt động du lịch sôi động hơn.