Hòn đảo phía Bắc được mệnh danh là 'thiên đường ngọc', lưu giữ tàn tích thành cổ 500 năm tuổi, từng là 'cánh cổng gác biển' bảo vệ thương cảng Vân Đồn

Nếu bạn đã quá quen với hình ảnh đông đúc, nhộn nhịp của những bãi biển như Cô Tô, Cát Bà... thì ngay giữa vùng biển Đông Bắc vẫn còn tọa độ giữ được vẹn nguyên nét hoang sơ, cũng như những lớp trầm tích lịch sử hào hùng. Nơi ấy mang tên đảo Ngọc Vừng, nằm ngoài khơi vùng vịnh Bái Tử Long, thuộc đặc khu Vân Đồn, Quảng Ninh.

Ngọc Vừng - vùng biển có ánh ngọc và bãi cát trắng đẹp bậc nhất Đông Bắc

Đằng sau cái tên Ngọc Vừng là một truyền thuyết đẹp về vùng biển từng được cho là tỏa sáng bởi ánh ngọc trai trong đêm. Người dân kể rằng xưa kia, vùng biển này nhiều ngọc trai quý hiếm đến độ về đêm cả vịnh sáng bừng lên, ánh ngọc lung linh trên mặt nước như có một vầng trăng phụ. "Vừng" trong tiếng cổ nghĩa là sáng tỏ, rạng rỡ. Nếu theo nghĩa đẹp nhất của nó, chính là vùng biển có ánh ngọc soi đêm.

Với diện tích hơn 40km2, quy tụ 42 đảo lớn nhỏ xung quanh, đảo đất sở hữu một hệ sinh thái lý tưởng với nguồn nước ngọt dồi dào và phong cảnh hữu tình. Đặt chân lên đảo vào khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 9, du khách sẽ bị choáng ngợp bởi sự bình yên của bãi biển Trường Chinh nằm ngay tại Ngọc Vừng. Nơi đây cát trắng mịn phẳng lì, độ dốc thoai thoải và nước trong vắt đến độ có thể nhìn thấu đáy.

Năm 1962, cố Tổng bí thư Trường Chinh đã đến thăm quân dân đảo trên một chuyến tàu hải quân. Bước xuống từ bờ phía nam, đồng chí đi bộ theo con đường mòn vào thăm và trò chuyện cùng chiến sĩ, đồng bào. Để lưu giữ kỷ niệm thiêng liêng ấy, người dân đã lấy tên ông đặt cho bãi biển đẹp nhất và con đường mòn rợp bóng cây kế bên.

Cũng trong năm đó ngày 12/11, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt chân đến đây, sớm khắc ghi vị trí chiến lược đặc biệt của xã đảo tiền tiêu trên bản đồ vùng Đông Bắc.

Bảo Tĩnh Hải - "thành biển" canh giữ cửa ngõ thương cảng Vân Đồn

Nhưng điều khiến nhiều người bất ngờ là giữa khung cảnh biển đảo bình yên ấy vẫn tồn tại dấu tích của một công trình quân sự có tuổi đời hàng trăm năm. Chỉ cách bãi tắm Trường Chinh vài bước chân, ngay sát mép biển thuộc thôn Bình Hải là dấu tích của một tòa "thành biển" cổ xưa mà người dân quen gọi là thành nhà Mạc.

Trong các thư tịch cổ, công trình này mang một cái tên rất đẹp: Bảo Tĩnh Hải (Đồn Tĩnh Hải) - nghĩa là đồn giữ cho biển được yên. Hai chữ Tĩnh Hải gói trọn cả một triết lý phòng thủ kiên cường của cha ông ta: Biển không phải để mở rộng, biển là để giữ cho yên.

Theo hồ sơ lý lịch di tích do Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh lập tháng 10/2011, công trình quân sự đặc biệt này được khởi dựng từ thời nhà Mạc vào thế kỷ XVI. Trải qua nhiều biến động lịch sử, đến năm Minh Mệnh thứ XX (1839), trước nạn giặc biển hoành hành tàn phá, triều Nguyễn đã cho xây dựng lại kiên cố hơn và chính thức đặt tên là đồn Bảo Tĩnh Hải.

Tên gọi này phản ánh tư duy quốc phòng đồng nhất của các triều đại phong kiến Việt Nam: Xây dựng lực lượng để giữ gìn sự bình yên nơi tiền tiêu, bảo vệ tuyến giao thương và vùng biên hải phía Đông Bắc của Tổ quốc.

Cùng với đó, Sách "Đại Nam nhất thống chí" ghi rõ, Bảo Tĩnh Hải là một tòa thành hình vuông, mỗi cạnh dài chừng 130m, cao 2m và mặt thành rộng tới 4m. Để canh giữ tòa thành này, triều đình bố trí nghiêm ngặt một quản vệ, 150 binh lính cùng 3 thuyền chiến lớn thường trực sẵn sàng chiến đấu.

Bảo Tĩnh Hải là một tòa thành Việt được thiết kế riêng cho mặt trận biển, nằm ngay trên tuyến đường huyết mạch dẫn vào Thương cảng quốc tế Vân Đồn sầm uất (thế kỷ XII - XVIII). Vị trí này giúp kiểm soát chặt chẽ các tuyến hải trình giao thương, đưa những tàu thuyền lạ có ý đồ áp sát thương cảng vào tầm kiểm soát quân sự của đảo.

Sự khốc liệt và tầm quan trọng của tòa thành này thể hiện qua việc vào tháng 4/1839, vị Tổng đốc lừng danh Nguyễn Công Trứ đã thân chinh dâng tấu lên vua Minh Mệnh xin gia cố thành, tăng viện binh và xin cấp thêm 2 khẩu thần công để bảo vệ bờ cõi trước nạn giặc biển hoành hành tàn phá bấy giờ. Nơi đây từng giữ vai trò tiền đồn bảo vệ vùng biển Đông Bắc trong nhiều giai đoạn lịch sử.

Những viên đá trăm năm vẫn kể chuyện giữ biển

Hiện nay, Bảo Tĩnh Hải vẫn là một điểm ít người biết đến, vì thế nó đã lưu trọn vẹn sự hoang sơ của di tích. Trải qua hàng thế kỷ chịu sự tàn phá của bom đạn chiến tranh và những cơn bão biển dữ dội, tòa thành bề thế năm xưa giờ chỉ còn lại vài đoạn kè đá thấp, mòn vẹt, lặng lẽ ẩn mình dưới lớp cỏ dại sát mép bãi tắm Trường Chinh.

Bảo Tĩnh Hải bây giờ mang một nét rất riêng với triết lý "3 không": Không cổng soát vé, không thương mại hóa, không những bức tường sơn mới nhân tạo. Tất cả trơ trọi, nguyên bản một vẻ đẹp phong trần từ ngàn xưa, tương phản hoàn toàn với sự nhộn nhịp của thành phố hay những bãi tắm đông đúc ở quanh đó.

Bên cạnh Bảo Tĩnh Hải, hành trình của người trẻ đến với Ngọc Vừng sẽ nối dài bằng những tọa độ khác:

Cột cờ Quốc gia Ngọc Vừng nằm trên đỉnh đồi cao, nơi lá cờ đỏ sao vàng tung bay phấp phới giữa nền trời xanh, khẳng định chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.

Ngọn hải đăng Hạ Mai là mộtđiểm check-in hùng vĩ. Tại nơi đây, du khách có thể phóng tầm mắt thu trọn bức tranh thiên nhiên tuyệt mỹ của toàn đảo.

Cạnh đó là Dấu tích Văn hóa Hạ Long, nơi các công cụ đá cổ đại được phát hiện, chứng minh hòn đảo này đã có dấu chân người Việt từ hàng nghìn năm trước.

Cuối cùng, một biểu tượng thiêng liêng nhất trên đảo chính là một mỏm đá nhô cao trực diện hướng ra biển khơi, Hòn Pháo Đài sở hữu vị trí quân sự đắc địa, từng là điểm đặt súng thần công kiên cường trấn giữ cửa ngõ hải trình vùng Đông Bắc từ thế kỷ XIX.

Ngọc Vừng đang từng ngày chuyển mình cùng nhịp phát triển của Vân Đồn. Dẫu vậy, ở thời điểm hiện tại, hòn đảo vẫn giữ được vẻ bình yên hiếm có, để du khách thong thả khám phá những bãi biển trong xanh và cảm nhận các lớp trầm tích lịch sử còn in đậm dấu vết thời gian.

Có lẽ chính điều đó đã tạo nên nét hấp dẫn riêng của Ngọc Vừng hôm nay - một hòn đảo vẫn còn giữ được sự nguyên sơ, tách biệt khỏi nhịp sống du lịch đại chúng.