Huy động 1 triệu kỹ sư, người lao động cùng 500 chuyên gia đào đắp 23 triệu m³ đất đá, xây ‘siêu công trình’ lớn nhất miền Nam, được in trên tờ tiền quen thuộc mà người Việt đang dùng

Thủy điện Trị An - công trình trọng điểm trên sông Đồng Nai, là một trong những dự án năng lượng quy mô lớn đầu tiên, góp phần đặt nền móng cho quá trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội khu vực phía Nam. Hình ảnh Nhà máy Thủy điện Trị An được lựa chọn in trên mặt sau tờ tiền 5.000 đồng đang lưu hành.

Công trình thủy điện lớn nhất miền Nam

Thủy điện Trị An được khởi công ngày 30/4/1984 trên sông Đồng Nai, đoạn chảy qua địa bàn huyện Vĩnh Cửu cũ (tỉnh Đồng Nai), cách TP. HCM khoảng 70km về phía Đông Bắc. Việc lựa chọn thời điểm khởi công mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn khôi phục và phát triển sau thống nhất.

Việc nghiên cứu khai thác thủy năng sông Đồng Nai đã được đặt ra từ đầu thế kỷ XX. Giai đoạn 1913-1973, một số tổ chức nước ngoài tiến hành khảo sát khu vực thác Trị An để phát điện. Sau năm 1975, từ 1976 đến 1978, Bộ Thủy lợi (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức nhiều đoàn nghiên cứu quy hoạch sử dụng tài nguyên nước, đề xuất xây dựng các công trình trọng điểm như hồ Dầu Tiếng và Thủy điện Trị An.

Trên cơ sở kết luận quy hoạch, Bộ Điện lực (nay là Bộ Công thương) triển khai lập dự án với sự phối hợp của các bộ, ngành, địa phương và sự hỗ trợ của chuyên gia Liên Xô. Công tác khảo sát, thiết kế do các đơn vị tư vấn trong nước thực hiện, tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật Việt Nam và tham khảo tiêu chuẩn Liên Xô.

Thi công xây dựng và giám sát do các nhà thầu trong nước đảm nhiệm. Riêng hạng mục lắp đặt thiết bị trong nhà máy được thực hiện bởi đội ngũ cán bộ, công nhân Việt Nam, dưới sự hướng dẫn của chuyên gia Liên Xô.

Năm 1981, Bộ Điện lực lập Luận chứng kinh tế - kỹ thuật; đến tháng 9/1983, Luận chứng được Chính phủ phê duyệt. Ngày 30/4/1984, công trình chính thức khởi công với hạng mục mở móng đập tràn xả lũ.

Theo số liệu, khối lượng đào đắp đạt khoảng 23 triệu m³ đất đá; sử dụng 73.000 tấn kết cấu thép và gần 600.000 tấn bê tông. Ở giai đoạn chuẩn bị, dự án huy động gần 1 triệu lượt người với khoảng 6 triệu ngày công để khảo sát, xử lý hơn 30.000 ha lòng hồ và tổ chức di dời khoảng 19.000 người dân phục vụ thi công. Khi bước vào cao điểm, hàng chục nghìn lao động làm việc đồng thời trên nhiều hạng mục, cùng với sự tham gia của khoảng 500 chuyên gia nước ngoài.

Lực lượng lao động được huy động từ nhiều địa phương, có thời điểm lên tới khoảng 30.000 người triển khai trên các tuyến đập, nhà máy và khu vực hồ chứa. Quá trình thi công kéo dài trong điều kiện phức tạp đã ghi nhận những tổn thất về con người, trở thành một phần ký ức gắn với lịch sử hình thành công trình.

Các mốc tiến độ quan trọng tiếp theo được ghi nhận: ngày 12/1/1987 hoàn thành ngăn dòng sông Đồng Nai; ngày 1/1/1988 tổ máy số 1 phát điện; đến ngày 13/9/1989, tổ máy số 4 - tổ máy cuối cùng, hòa lưới điện quốc gia. Sau hơn 7 năm xây dựng, với sự hỗ trợ về tài chính, công nghệ của Liên Xô cùng nguồn lực lớn trong nước và sự tham gia của hàng vạn lao động, công trình được hoàn thiện đồng bộ và khánh thành vào năm 1991.

Thủy điện Trị An đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng trong hệ thống hạ tầng năng lượng và quản lý tài nguyên nước khu vực phía Nam. Nhà máy gồm 4 tổ máy với tổng công suất lắp đặt 400 MW, sản lượng điện trung bình hơn 1,7 tỷ kWh mỗi năm.

Sau khi đi vào vận hành, công trình cung cấp điện cho 16 tỉnh, thành phía Nam, đồng thời bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt, với diện tích tưới tiêu trên 20.000ha.

Hồ chứa Trị An giữ vai trò điều tiết dòng chảy, góp phần cải thiện môi trường sinh thái và duy trì lưu lượng xả tối thiểu khoảng 200 m³/s trong mùa khô nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng nước và hạn chế xâm nhập mặn vùng hạ du.

Lưu vực hồ có diện tích khoảng 14.776km²; tổng dung tích thiết kế đạt 2,765 tỷ m³, trong đó dung tích hữu ích khoảng 2,547 tỷ m³. Sự chênh lệch giữa 2 mức dung tích phục vụ yêu cầu vận hành và bảo đảm an toàn công trình: khi mực nước vượt ngưỡng 63,9m, hồ phải xả điều tiết; trước mùa mưa, mực nước được hạ xuống dưới 62m để chủ động đón lũ theo dự báo.

Đập chính có chiều dài 420m, cao 40m, là hạng mục then chốt trong việc kiểm soát và điều tiết dòng chảy sông Đồng Nai. Với những đóng góp trong phát triển kinh tế - xã hội, hình ảnh Nhà máy Thủy điện Trị An được in trên mặt sau tờ tiền mệnh giá 5.000 đồng, thể hiện vị trí và ý nghĩa của công trình trong tiến trình công nghiệp hóa đất nước.

Không gian sinh thái - du lịch gắn với công trình năng lượng

Theo Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, dự án Nhà máy Thủy điện Trị An mở rộng đã được phê duyệt, với công suất bổ sung 200 MW (2 tổ máy, mỗi tổ máy 100 MW), tổng mức đầu tư gần 4.000 tỷ đồng.

Dự án do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư, Ban Quản lý dự án Điện 3 trực tiếp quản lý, gồm các hạng mục kênh dẫn, cửa lấy nước, đường ống áp lực, nhà máy và kênh xả.

Song song với vai trò hạ tầng năng lượng, khu vực hồ Trị An hiện trở thành điểm đến du lịch sinh thái của tỉnh Đồng Nai, thu hút du khách tìm hiểu cảnh quan và hoạt động sản xuất điện.

Lòng hồ có khoảng 72 đảo lớn nhỏ, tạo nên hệ sinh thái mặt nước phong phú, thuận lợi cho các hoạt động tham quan và nghỉ dưỡng.

Tại đây, du khách có thể tham gia nhiều loại hình dịch vụ như du thuyền tham quan lòng hồ, thể thao nước (cano, dù kéo), nghỉ dưỡng tại các đảo hoặc trải nghiệm đời sống của người dân địa phương. Hoạt động tham quan các làng nuôi cá bè, câu cá giải trí và thưởng thức các món ăn chế biến tại chỗ từ nguồn thủy sản tự nhiên là những sản phẩm được quan tâm.

Vào mùa nước nổi, các tuyến du ngoạn trên hồ kết nối đến khu vực La Ngà, Suối Tượng, tạo điều kiện để du khách tìm hiểu mô hình nuôi cá bè và trực tiếp tham gia một số hoạt động khai thác thủy sản cùng ngư dân. Trải nghiệm ẩm thực tại chỗ với các món ăn dân dã cũng góp phần tăng sức hấp dẫn cho điểm đến.

Ngoài không gian sinh thái, khu vực hồ Trị An còn gắn với các giá trị lịch sử - văn hóa. Du khách có thể lưu trú, tổ chức dã ngoại tại khu vực Đảo Ó - Đồng Trường, đồng thời kết nối tham quan Khu di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia tại Mã Đà. Đây là địa bàn từng giữ vai trò quan trọng trong 2 cuộc kháng chiến, hiện còn lưu giữ nhiều hạng mục như nhà truyền thống, đền thờ liệt sĩ, các cơ sở từng phục vụ hoạt động thông tin, liên lạc và chỉ huy.

Bên cạnh đó, điểm đến còn giới thiệu không gian văn hóa của đồng bào Chơ Ro thông qua Nhà Dài truyền thống, nơi trưng bày tư liệu và hiện vật về phong tục, tập quán, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân bản địa.

Sự kết hợp giữa tài nguyên thiên nhiên và giá trị lịch sử - văn hóa giúp khu vực hồ Trị An hình thành một quần thể du lịch có tính đa dạng. Đây được xem là hướng khai thác bổ trợ cho công trình thủy điện, góp phần phát triển kinh tế địa phương và nâng cao giá trị sử dụng tổng hợp của tài nguyên nước trên lưu vực sông Đồng Nai.

Trong bối cảnh Đồng Nai đang được định hướng phát triển thành đô thị quy mô lớn của vùng Đông Nam Bộ, với lợi thế về diện tích hơn 12.700 km², dân số khoảng 4,5 triệu người và vị trí kết nối chiến lược với TP. HCM cùng các vùng lân cận, Thủy điện Trị An tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm năng lượng, điều tiết tài nguyên nước và hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội của toàn vùng.