Huy động 3 triệu người lao động tham gia đào hơn 2.000 nhánh trong suốt 6 năm, xây ‘siêu’ kênh đào dài nhất thế giới, nối liền 5 lưu vực sông lớn

Được khởi dựng vào khoảng năm 468 TCN, kênh Đại Vận Hà (Grand Canal, Trung Quốc), đến nay đã có tuổi đời hơn 2.500 năm, được xem là công trình kênh đào dài nhất và lâu đời nhất thế giới.

Đại Vận Hà dài khoảng 1.800km, bắt đầu từ Bắc Kinh và kết thúc tại Hàng Châu (tỉnh Chiết Giang), kết nối 2 hệ thống sông lớn là Hoàng Hà và Trường Giang, đồng thời liên thông nhiều lưu vực quan trọng ở miền Đông và miền Bắc Trung Quốc.

Công trình kênh đào dài nhất và lâu đời nhất thế giới

Trong thời kỳ phát triển đỉnh cao, Đại Vận Hà có hơn 2.000 nhánh, nối liền 5 lưu vực sông lớn gồm Trường Giang, Hoài Hà, Hoàng Hà, Hải Hà và Tiền Đường Giang. Hệ thống kênh đào đóng vai trò vận chuyển lương thực từ các vùng đồng bằng màu mỡ phía Nam ra kinh thành và các khu vực quân sự phía Bắc, đồng thời tạo điều kiện cho giao thương hàng hóa và giao lưu văn hóa giữa các vùng.

Phía sau quy mô đồ sộ, Đại Vận Hà cũng trở thành một trong những công trình hạ tầng có mức độ tổn thất nhân lực lớn trong lịch sử Trung Quốc cổ đại.

Lịch sử hình thành của Đại Vận Hà diễn ra qua nhiều giai đoạn. Những đoạn kênh đầu tiên xuất hiện từ cuối thời Xuân Thu (722-481 TCN), khi Ngô vương Phù Sai cho đào kênh Hàn Câu nhằm phục vụ mục đích quân sự. Một trong những đoạn cổ xưa nhất được ghi nhận vào khoảng năm 486 TCN tại khu vực gần Dương Châu (Giang Tô), dẫn nước từ sông Trường Giang ra phía Bắc nối với sông Hoài.

Đến thế kỷ VII, dưới triều Tùy, công trình bước vào giai đoạn mở rộng quy mô lớn.

Tùy Dạng Đế, sau khi dời đô về Lạc Dương năm 604, đã chỉ đạo xây dựng tuyến kênh nối Trác Quận (nay là Bắc Kinh) với Hàng Châu. Hơn 3 triệu lao động được huy động dưới sự giám sát của hàng nghìn binh lính. Sau 6 năm thi công, tuyến kênh cơ bản hoàn thành, song khoảng một nửa số nhân công được cho là đã thiệt mạng do điều kiện lao động khắc nghiệt và thiếu thốn lương thực.

Trong thời Đường (618-907), Đại Vận Hà trở thành tuyến vận tải huyết mạch của nền kinh tế. Năm 735, khối lượng vận chuyển ngũ cốc hàng năm đạt gần 150 triệu kg. Bên cạnh lương thực, nhiều mặt hàng như bông, vải vóc, gốm sứ cũng được lưu thông, góp phần thúc đẩy hoạt động thương mại.

Sang thời Nguyên (1271-1368), khi kinh đô được dời về Bắc Kinh, tuyến kênh tiếp tục được điều chỉnh. Các nhánh dẫn về phía Tây tới Khai Phong và Lạc Dương bị loại bỏ, thay bằng tuyến đi tắt qua Sơn Đông, giúp rút ngắn khoảng 700km và hình thành lộ trình cơ bản như hiện nay. Giai đoạn này cũng ghi nhận việc huy động quy mô lớn nhân lực, với hàng triệu người tham gia cải tạo tuyến kênh.

Thời Minh (1368-1644), Đại Vận Hà trải qua các đợt đại tu lớn. Con kênh được cải tiến liên tiếp, mang lại nhiều thành tựu xuất sắc, cũng nhờ đó tạo ra nhiều đổi mới kỹ thuật phi thường.

Năm 1855, sông Hoàng Hà đổi dòng, gây gián đoạn tuyến kênh. Sự phát triển của vận tải biển và đường sắt khiến nhiều đoạn không còn được duy tu, dẫn tới tình trạng bồi lắng, tắc nghẽn, thậm chí khô cạn ở khu vực phía Bắc. Sau khi nhà nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ra đời năm 1949, trước nhu cầu phát triển kinh tế, chính quyền nước này đã cho tiến hành các công việc tái thiết Đại Vận Hà.

Ngày nay, các đoạn trung tâm và phía Nam của Đại Vận Hà vẫn được duy trì và khai thác tương đối hiệu quả, chủ yếu phục vụ vận tải hàng hóa. Tuyến kênh đóng vai trò quan trọng trong việc chuyên chở than từ các mỏ tại tỉnh Sơn Đông và khu vực phía Bắc tỉnh Giang Tô tới vùng đồng bằng châu thổ sông Dương Tử.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kỹ thuật và văn hóa, năm 2014, Đại Vận Hà chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới.

Năm 2017, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cho rằng Đại Vận Hà là di sản văn hóa cần được bảo vệ, kế thừa và sử dụng.

Trung Quốc sau đó triển khai các dự án phục hồi sinh thái, tập trung chuyển đổi các khu công nghiệp, đô thị và thị trấn nằm dọc Đại Vận Hà, ngăn chặn và kiểm soát ô nhiễm nước, trồng cây thủy sinh, phát triển thủy sản.

Phát hiện 85 địa điểm cổ xưa dọc kênh đào

Một cuộc khảo sát khảo cổ quy mô lớn với diện tích khoảng 350km² dọc tuyến Đại Vận Hà đã ghi nhận 85 địa điểm cổ, theo thông tin từ ông Hu Qiang - nhà khảo cổ thuộc Viện Di tích văn hóa và Khảo cổ học tỉnh Hà Bắc. Kết quả này cung cấp thêm dữ liệu quan trọng về cấu trúc cư trú và hoạt động kinh tế - xã hội hình thành quanh tuyến thủy lộ lịch sử.

Các địa điểm mới phát hiện bao gồm tàn tích thành cổ, làng mạc, khu dân cư, mộ táng, cùng dấu vết của các hoạt động thủ công và vận tải đường thủy. Tập hợp di tích phản ánh một hệ sinh thái cư trú và sản xuất gắn chặt với vai trò của Đại Vận Hà trong lịch sử.

Đáng chú ý, nhiều dấu tích thành cổ dọc tuyến kênh được xác định có niên đại từ thời Đường - Tống. Điều này cho thấy sự hình thành của các trung tâm khu vực xung quanh Đại Vận Hà, nơi vừa đảm nhiệm chức năng hành chính, vừa đóng vai trò đầu mối giao thương.

Một trong những phát hiện tiêu biểu là thành cổ Gonggao, được khai quật tại huyện Phụ Thành, tỉnh Hà Bắc. Di chỉ này từng là trụ sở hành chính của Quảng Châu và Kinh Châu dưới thời Đường. Tại khu vực khảo cổ, các nhà nghiên cứu ghi nhận phần còn lại của tường thành phía Nam với chiều dài khoảng 400m theo hướng Đông - Tây và rộng 20m theo hướng Bắc - Nam.

Bên trong di tích, nhiều hiện vật được tìm thấy như gạch, ngói, đồ gốm và sứ, góp phần làm rõ đời sống vật chất và kỹ thuật xây dựng của cư dân đương thời. Các phát hiện này đồng thời cho thấy mức độ phát triển của các đô thị ven kênh trong giai đoạn lịch sử.