Huy động 4.000 lao động mỗi ngày, kết hợp cùng công nghệ cao để khai thác 10,3 tấn vàng ở độ sâu 4.000m

Giữa lòng đất sâu gần 4km ở Nam Phi, nơi nhiệt độ có thể lên tới khoảng 60 độ C và áp lực địa chất luôn rình rập, mỏ vàng Mponeng vẫn ngày đêm vận hành. Đây hiện được ghi nhận là mỏ vàng sâu nhất thế giới, đồng thời là một trong những công trình khai thác khoáng sản thách thức nhất mà con người từng thực hiện.

Mỏ Mponeng nằm cách thành phố Johannesburg khoảng 75km, thuộc lưu vực vàng trứ danh Witwatersrand của Nam Phi. Công trình bắt đầu được khai thác từ năm 1986, do Tập đoàn AngloGold Ashanti đảm nhận, khi đó mang tên Western Deep Levels South Shaft (giếng số 1). Đến năm 1999, mỏ chính thức đổi tên thành Mponeng.

Năm 2020, quyền sở hữu và vận hành được chuyển giao cho Harmony Gold Mining Company theo một thỏa thuận mua bán lớn trong ngành khai khoáng Nam Phi. Từ đó đến nay, Mponeng tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu sản lượng vàng của quốc gia này.

Theo số liệu công bố, trong năm 2025, sản lượng khai thác của Mponeng đạt 333.402 ounce (tương đương khoảng 10,3 tấn vàng). Trữ lượng khoáng sản ước đạt 4,4 triệu ounce.

Trước đó, vào đầu những năm 2000, sản lượng từng vượt 500.000 ounce/năm. Tuy nhiên, kể từ năm 2008, việc khai thác ngày càng đối mặt với nhiều thách thức như điều kiện nhiệt độ khắc nghiệt, nguy cơ địa chấn gia tăng và biến động giá vàng toàn cầu. Năm 2018, sản lượng ghi nhận ở mức khoảng 256.000 ounce.

Là mỏ vàng sâu nhất thế giới nên điều kiện khai thác tại Mponeng có thể xem là rất khắc nghiệt. Đúng theo quy luật địa nhiệt càng xuống sâu, nhiệt độ càng tăng. Tại những đường hầm sâu nhất, nhiệt độ tự nhiên có thể đạt khoảng 60 độ C - mức có thể đe dọa trực tiếp đến sức khỏe con người.

Để duy trì điều kiện làm việc an toàn, các kỹ sư đã triển khai hệ thống làm mát đặc biệt bơm băng từ mặt đất xuống dưới dạng hỗn hợp sệt trộn với muối nhằm hạ điểm đông và tăng hiệu quả làm lạnh. Không khí được thổi qua hệ thống này để giảm nhiệt độ trong hầm mỏ xuống khoảng 30 độ C, tạo nên một “hệ thống thời tiết nhân tạo” dưới lòng đất.

Mỗi ngày, khoảng 5.400 tấn đá được khai thác tại các tầng 123 và 126 bằng phương pháp khai thác trực tiếp tại mặt hầm. Khi độ sâu và áp lực đá gia tăng, mỏ chuyển sang áp dụng phương pháp khai thác lưới tuần tự (Sequential Grid Mining - SGM) nhằm bảo đảm ổn định địa kỹ thuật và giảm thiểu rủi ro sụt lún.

Hơn 4.000 công nhân làm việc tại Mponeng, phần lớn là lao động địa phương được đào tạo bài bản. Mỗi ca làm việc bắt đầu bằng hành trình đặc biệt, thang máy có sức chứa 120 người đưa công nhân xuống độ sâu khoảng 2km, với vận tốc tối đa khoảng nửa dặm mỗi phút. Sau đó, họ tiếp tục di chuyển bằng thang khác, rồi đi bộ hoặc sử dụng phương tiện chuyên dụng để đến khu vực khai thác sâu hơn.

Ở điểm thấp nhất, người thợ mỏ làm việc ở độ sâu hiếm có trong lịch sử khai thác khoáng sản hiện đại gần hơn với lõi Trái Đất so với hầu hết con người từng đặt chân tới. Tại đây nguy cơ địa chấn luôn hiện hữu.

Những năm gần đây, Mponeng đã ứng dụng các mô hình địa kỹ thuật dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm dự báo rủi ro, tối ưu hóa khai thác và tăng cường an toàn.

Tuy nhiên, trong khai thác mỏ siêu sâu, yếu tố con người vẫn giữ vai trò trung tâm. Chính những người thợ mỏ là lực lượng trực tiếp đối mặt với áp lực đá, nhiệt độ và các nguy cơ tiềm ẩn để đưa vàng từ lòng đất lên mặt đất.

Trong bối cảnh ngành khai khoáng toàn cầu đang đối diện yêu cầu ngày càng cao về tiêu chuẩn môi trường, an toàn và trách nhiệm xã hội, những mô hình khai thác siêu sâu như Mponeng đặt ra nhiều vấn đề cần được giải quyết đồng bộ, từ quản trị rủi ro địa chất, bảo vệ sức khỏe người lao động đến tối ưu hóa chi phí năng lượng.

Ở độ sâu gần 4km dưới lòng đất Nam Phi, mỗi thỏi vàng được khai thác không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn phản ánh sự đánh đổi bằng công nghệ, trí tuệ và sức lao động con người.

Mỏ Mponeng vì thế vừa là biểu tượng của năng lực kỹ thuật hiện đại, vừa là lời nhắc nhở về những thách thức khắc nghiệt mà ngành khai khoáng phải đối mặt trong hành trình chinh phục lòng đất.