Huy động hơn 10.000 nhân lực, máy móc nặng hàng chục tấn phá đá đào sỏi, xây dựng nên công trình thủy lợi đẹp nhất nhì Việt Nam, dưới lòng có cả một sân bay dã chiến

Nhắc đến những công trình nổi bật của Hà Tĩnh, nhiều người nghĩ ngay đến hồ Kẻ Gỗ - công trình thủy nông quy mô lớn được xây dựng sau khi chiến tranh kết thúc, đất nước thống nhất và bước vào giai đoạn tái thiết. Hồ thuộc xã Cẩm Duệ, được khởi công ngày 26/3/1976, nhân dịp kỷ niệm thành lập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh. Trên công trường, công nhân làm việc với tinh thần phấn khởi, khẩn trương.

Đằng sau công trình thủy lợi kỳ vĩ, đẹp bậc nhất Việt Nam này là những câu chuyện dài gắn liền với lịch sử hào hùng cùng tinh thần đoàn kết, kiên cường của quân và dân ta.

Sân bay dã chiến ẩn sâu dưới lòng hồ

Hồ Kẻ Gỗ nổi tiếng với khung cảnh sơn thủy hữu tình, vừa có núi non, vừa có mặt nước rộng lớn. Mỗi dịp hè, người dân địa phương và du khách thường tìm đến đây để ngắm cảnh, dạo mát, tận hưởng không gian yên bình.

Thế nhưng, ẩn sâu dưới làn nước tĩnh lặng ấy lại là những dấu tích của một thời “mưa bom bão đạn”, cướp đi sinh mạng của nhiều bộ đội, thanh niên xung phong và lực lượng phục vụ chiến trường.

Cuối năm 1966, Bộ Giao thông Vận tải quyết định mở tuyến đường chiến lược 22 nhằm phục vụ chi viện cho chiến trường. Từ năm 1966 đến 1971, hơn 6.000 thanh niên xung phong đã tham gia xây dựng tuyến đường dài khoảng 65km, bắt đầu từ ngã ba Thình Thình (thuộc xã Nam Điền cũ, nay là xã Thạch Xuân), đi qua khu vực hồ Kẻ Gỗ và nhiều địa bàn của huyện Kỳ Anh (cũ), rồi nối sang Tuyên Hóa (Quảng Bình, nay thuộc tỉnh Quảng Trị).

Thời điểm đó, hồ Kẻ Gỗ chưa được xây đập tích nước nên một phần tuyến đường 22 chạy qua khu vực lòng hồ hiện nay. Đây cũng chính là vị trí được lựa chọn để xây dựng sân bay dã chiến Libi.

Cụ thể, vào tháng 9/1972, lực lượng quốc phòng đã chọn một đoạn của tuyến đường 22 tại khu vực Đá Bạc (nay nằm trong lòng hồ Kẻ Gỗ) để xây dựng công trình quốc phòng 723 - sân bay dã chiến Libi. Tuyến đường 22 khi đó được tận dụng làm đường băng.

Ngày 30/9/1972, 92 công nhân kiến trúc cùng 36 công nhân Xí nghiệp gạch Cẩm Thành được điều động tới công trường để tham gia xây dựng sân bay dã chiến này.

Tuy nhiên, cuối năm 1972 đến đầu năm 1973, khi công trình cơ bản hoàn thành thì bị địch phát hiện. Nhằm ngăn chặn tuyến chi viện của ta, chúng đã sử dụng máy bay B-52 đánh phá ác liệt. Những ngày “mưa bom bão đạn” đã cướp đi sinh mạng của nhiều bộ đội, thanh niên xung phong và lực lượng phục vụ chiến trường đang làm nhiệm vụ.

Đến nay, mỗi khi mực nước hồ hạ xuống, dấu tích của sân bay dã chiến Libi lại dần lộ diện. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, khu vực lòng hồ vẫn còn in đậm những hố bom chằng chịt - chứng tích của một thời chiến tranh khốc liệt.

Công trình thủy lợi nổi tiếng của Việt Nam

Theo thông tin từ Báo Hà Tĩnh, vào những năm 1930, người Pháp đã xây dựng một số hồ chứa ở khu vực miền Trung, trong đó nổi bật là bara Cẩm Tràng. Tuy nhiên, công trình này gây ngập úng trên diện rộng nên họ đã lên kế hoạch xây dựng hồ Kẻ Gỗ. Người Pháp tiến hành khảo sát, dự kiến thi công trong vòng 20 năm với sức chứa khoảng 85 triệu m3 nước.

Do kỹ thuật phức tạp và ảnh hưởng của chiến tranh, công trình mới thực hiện được 2 năm thì phải dừng lại vô thời hạn.

Năm 1957, trong cuộc trò chuyện với người dân Nghệ Tĩnh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bày tỏ sự quan tâm và quyết tâm xây dựng hồ Kẻ Gỗ. Sau quá trình khảo sát, lập hồ sơ trình Chính phủ, dự án chính thức được phê duyệt.

Năm 1976, sau khi đất nước thống nhất, Nhà nước triển khai xây dựng công trình hồ Kẻ Gỗ nhằm phục vụ phát triển nông nghiệp. Công trình được khởi công ngày 26/3/1976, khánh thành vào giai đoạn 1979-1980 và đến năm 1983 chính thức đi vào hoạt động. Như vậy, chỉ trong khoảng 6 năm, công trình đã hoàn thành, vượt tiến độ 4 năm so với kế hoạch ban đầu.

Công trình có chiều dài khoảng 29km, diện tích lưu vực 223km2 và mặt nước lòng hồ rộng hơn 30km2. Tổng dung tích chứa đạt khoảng 345 triệu m3, gồm một đập chính và ba đập phụ.

Nguồn nước từ hồ được dẫn qua hệ thống kênh mương dài hàng trăm km, góp phần tạo bước chuyển lớn trong sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân Hà Tĩnh. Đến nay, hệ thống thủy lợi Kẻ Gỗ đảm bảo tưới tiêu cho hơn 26.000ha đất nông nghiệp, từng bước hình thành vùng sản xuất lúa trọng điểm của địa phương.

Để xây dựng công trình quy mô lớn này, nhiều máy móc hạng nặng từ 30-40 tấn đã được đưa vào công trường, cùng với khoảng 30.000m3 sỏi phục vụ thi công.

Trên công trường, lực lượng lao động thường xuyên duy trì hơn 10.000 đội viên thủy lợi "phá đá đào sỏi", làm việc liên tục. Ngoài ra, hàng chục nghìn lượt người từ các hợp tác xã, khu phố, cơ quan, xí nghiệp, trường học và lực lượng quân đội cũng được huy động tham gia theo từng đợt.

Việc tổ chức nhân lực được triển khai đến từng địa phương, từng hợp tác xã, trong đó mỗi thanh niên đóng góp tối thiểu 30 ngày công mỗi năm.

Ngày 3/2/1979, hồ Kẻ Gỗ chính thức mở nước đợt đầu. Dù ngày hôm ấy mưa phùn, giá rét nhưng hàng nghìn người dân vẫn tập trung hai bên bờ kênh để đón dòng nước sau bao nhiêu ngày chờ đợi.

Trong điều kiện mưa phùn, giá rét, hàng nghìn người dân hai huyện Cẩm Xuyên và Thạch Hà cũ vẫn tập trung dọc hai bên bờ kênh để đón dòng nước ngọt sau bao ngày chờ đợi.

Hồ Kẻ Gỗ đảm nhận nhiều chức năng quan trọng như cung cấp nước tưới cho nông nghiệp, hạn chế lũ quét và xói mòn ở vùng hạ du. Ngoài ra, hồ còn cấp nước với lưu lượng khoảng 1,6m3/giây và tham gia phát điện với công suất lắp máy 2,3 MW.

Không chỉ mang lại hiệu quả về kinh tế, công trình còn góp phần cải thiện môi trường sinh thái và tạo nên cảnh quan thiên nhiên cho khu vực, trở thành điểm đến hấp dẫn du khách.