Iran bí mật mua 2.500 tên lửa Nga, chuyện gì đây?

Theo các tài liệu rò rỉ từ phía Nga cùng nhiều nguồn thạo tin, thỏa thuận được ký tại Moscow vào tháng 12, theo đó Nga cam kết cung cấp 500 bệ phóng vác vai Verba và 2.500 tên lửa 9M336 trong vòng 3 năm. Đây được xem là một trong những hệ thống phòng không cơ động hiện đại nhất của Nga, sử dụng đầu dò hồng ngoại, có khả năng đánh chặn tên lửa hành trình, máy bay bay thấp và thiết bị bay không người lái.

Khác với các tổ hợp phòng không cố định phụ thuộc vào radar, Verba có thể được vận hành bởi các tổ đội nhỏ, triển khai nhanh và phân tán trên chiến trường, qua đó giảm thiểu nguy cơ bị tập kích phủ đầu.

Thông tin về thỏa thuận xuất hiện trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump Mỹ tập hợp lực lượng quân sự quy mô lớn tại Trung Đông, đồng thời cảnh báo Tehran có thể đối mặt với các đòn tấn công nếu không chấp nhận những hạn chế đối với chương trình hạt nhân.

Theo hợp đồng trị giá 495 triệu euro, việc bàn giao dự kiến chia làm 3 đợt từ 2027 đến 2029. Một nguồn tin cho biết không loại trừ khả năng một số hệ thống đã được chuyển giao sớm hơn.

Tehran được cho là đã chính thức đề nghị mua Verba vào tháng 7 năm ngoái, chỉ vài ngày sau khi kết thúc cuộc xung đột kéo dài 12 ngày, trong đó Mỹ tham gia cùng Israel không kích 3 cơ sở hạt nhân chủ chốt của Iran. Chiến dịch này khiến mạng lưới phòng không tích hợp của Iran suy yếu nghiêm trọng, tạo điều kiện để không quân Israel nhanh chóng giành ưu thế trên không tại nhiều khu vực.

Một cựu quan chức cấp cao Mỹ nhận định Moscow có thể xem thương vụ này là cách hàn gắn quan hệ với Tehran, sau khi Nga bị chỉ trích vì không hỗ trợ đồng minh trong cuộc chiến 12 ngày. Theo người này, dù không can thiệp trực tiếp trong khủng hoảng, Nga vẫn muốn duy trì Iran như một đối tác chiến lược.

Thỏa thuận được đàm phán giữa Rosoboronexport, cơ quan xuất khẩu vũ khí nhà nước của Nga, và đại diện Bộ Quốc phòng và Hậu cần các lực lượng vũ trang Iran tại Moscow. Hợp đồng do Ruhollah Katebi sắp xếp, một quan chức Iran từng tham gia thương vụ bán hàng trăm tên lửa đạn đạo tầm ngắn Fath 360 cho Nga sử dụng trong chiến dịch tại Ukraine. Năm 2024, Mỹ áp đặt trừng phạt đối với Katebi và mô tả ông là đầu mối liên lạc giữa chính phủ Nga và Bộ Quốc phòng Iran.

Đại sứ Iran tại Moscow gần đây cũng xác nhận nhiều chuyến bay từ Nga sang Iran có chở hàng quân sự, dù không nêu chi tiết. Dữ liệu hàng không cho thấy ít nhất một máy bay vận tải Ilyushin Il 76TD đã thực hiện 3 chuyến bay từ Mineralnye Vody tới thành phố Karaj của Iran trong 8 ngày qua. Cuối tháng 12 năm ngoái, thêm một chuyến Il 76 khác cũng bay tuyến tương tự.

Trước đó, Iran được cho là đã tiếp nhận tối đa 6 trực thăng tấn công Mi 28 của Nga trong tháng 1 và đã đưa một chiếc vào hoạt động tại Tehran.

Theo tài liệu bị rò rỉ, Rosoboronexport bán mỗi tên lửa 9M336 với giá 170.000 EUR và mỗi bệ phóng 40.000 euro. Thỏa thuận còn bao gồm 500 kính ngắm nhìn đêm Mowgli 2 để hỗ trợ phát hiện mục tiêu trong điều kiện thiếu sáng. Nga vẫn định giá xuất khẩu vũ khí bằng EUR và USD bất chấp các lệnh trừng phạt kinh tế từ phương Tây.

Giới phân tích cho rằng Verba là giải pháp tương đối tiết kiệm chi phí để Nga tăng cường năng lực phòng không cho Iran mà không làm suy yếu đáng kể kho vũ khí của mình. Tuy nhiên, ngay cả khi một số tổ hợp đã được triển khai, chúng khó có thể thay đổi căn bản cán cân quân sự nếu xảy ra xung đột quy mô lớn mới với Israel hoặc Mỹ.

Dù vậy, các hệ thống vác vai này có thể gây rủi ro cho những chiến dịch sử dụng trực thăng hoặc máy bay bay thấp, tương tự các chiến thuật đặc biệt từng được Mỹ áp dụng trong các chiến dịch bắt giữ lãnh đạo nước ngoài. Theo một chuyên gia quốc phòng tại Moscow, nếu được sử dụng đúng thời điểm và giao cho lực lượng phù hợp, các tổ hợp cơ động như Verba hay Stinger có thể tạo ra thiệt hại đáng kể.

Thỏa thuận mới phản ánh mức độ hợp tác quân sự ngày càng sâu giữa hai nước trong bối cảnh phương Tây gia tăng giám sát. Trong 2 năm qua, Tehran đã cung cấp máy bay không người lái và tên lửa cho Moscow trong chiến dịch của Nga tại Ukraine. Tháng 1/2025, hai nước còn ký hiệp ước tăng cường quan hệ song phương.

Iran cũng đang tìm cách mua 2 phi đội tiêm kích Su 35 từ Nga, dù phía Tehran từng phàn nàn về tiến độ bàn giao chậm trễ.

Theo một số nhà quan sát, việc Moscow tiếp tục cung cấp vũ khí cho Tehran cho thấy Nga không có ý định tuân thủ cơ chế tái áp đặt trừng phạt của Liên Hợp Quốc liên quan đến Iran. Năm ngoái, Anh, Pháp và Đức đã kích hoạt lại các biện pháp bao gồm lệnh cấm xuất khẩu vũ khí sang Iran, trong bối cảnh căng thẳng gia tăng quanh chương trình hạt nhân của nước này.

Các chuyên gia nhận định, việc Iran chuyển sang các hệ thống cơ động như Verba cho thấy sự điều chỉnh chiến lược sau khi các tổ hợp phòng không cỡ lớn bị Israel vô hiệu hóa. Không giống các hệ thống chiến lược như S300 hay S400, Verba không đòi hỏi quá trình huấn luyện và tích hợp phức tạp, có thể triển khai nhanh hơn đáng kể.

Dù vậy, những thương vụ như vậy khó giúp Iran cân bằng năng lực với các lực lượng quân sự tiên tiến nhất thế giới, nhưng có thể kéo dài và làm gia tăng chi phí cho bất kỳ cuộc xung đột nào trong tương lai.

Theo FT