Iran lập cơ quan mới quản lý eo biển Hormuz, tàu đi qua phải mua ‘bảo hiểm bitcoin’ để được an toàn?

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran ngày 18/5 cho biết cơ quan mới mang tên “Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư” (PGSA) sẽ cung cấp các cập nhật theo thời gian thực về hoạt động và tình hình tại eo biển Hormuz, điểm nghẽn chiến lược nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu.

Động thái này diễn ra chỉ 2 ngày sau khi xuất hiện thông tin Tehran đang chuẩn bị triển khai chương trình bảo hiểm dành cho các tàu đi qua eo biển Hormuz. Theo hãng tin bán chính thức Fars của Iran, nước này sẽ cung cấp bảo hiểm cho tàu thuyền hoạt động tại Hormuz và vùng Vịnh lân cận, với các khoản thanh toán được thực hiện bằng tiền mã hóa như Bitcoin.

Kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran bùng phát ngày 28/2, giới chức và nghị sĩ Iran nhiều lần đề cập khả năng áp phí hoặc thu “phí an ninh” đối với tàu thuyền đi qua Hormuz. Tehran thậm chí đã thừa nhận bắt đầu thu phí từ một số tàu muốn đi qua tuyến hàng hải quan trọng này.

Hệ thống bảo hiểm "Hormuz Safe" và phản ứng của quốc tế

Iran trên thực tế đã siết hoạt động tại eo biển Hormuz để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, khiến thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo, giá nhiên liệu tăng mạnh và phần lớn tàu chở dầu gặp khó khăn khi lưu thông.

Tuy nhiên, trên phạm vi quốc tế, ý tưởng buộc tàu thuyền phải trả phí để qua Hormuz vấp phải sự phản đối rộng rãi.

Bộ Ngoại giao Mỹ khẳng định các tuyến hàng hải quốc tế phải luôn mở cho hoạt động vận tải toàn cầu và không quốc gia nào được đơn phương áp phí quá cảnh. Trung Quốc cũng được cho là phản đối mọi động thái hạn chế tự do hàng hải tại khu vực này.

Theo đề xuất mới, nền tảng mang tên “Hormuz Safe” đã bắt đầu cung cấp dịch vụ bảo hiểm hàng hải cho tàu chở hàng đi qua eo biển Hormuz. Chương trình được cho là sẽ bao gồm nhiều gói bảo hiểm hàng hải khác nhau cùng khả năng “xác minh mã hóa” đối với tàu hoạt động trong khu vực. Toàn bộ giao dịch dự kiến sử dụng tiền mã hóa.

Hãng tin Fars cho biết chương trình này có thể mang về hơn 10 tỷ USD doanh thu mỗi năm cho Iran. “Hàng hóa sẽ được bảo hiểm ngay từ thời điểm xác nhận, với biên nhận có chữ ký gửi cho chủ sở hữu”, hãng này cho biết.

Chiêu bài "phí qua đường" trá hình và rào cản từ luật pháp quốc tế

Iran cho biết việc áp phí hoặc bán bảo hiểm là nhằm tạo nguồn tài chính để khắc phục thiệt hại sau gần 6 tuần bị Mỹ và Israel không kích. Tuy nhiên, nhiều công ty vận tải biển coi đề xuất bảo hiểm này thực chất là một dạng “phí qua đường” trá hình.

Theo Bloomberg, ngay từ tháng 3 Iran đã bắt đầu thu các khoản phí không chính thức đối với một số tàu thương mại, với mức thu lên tới 2 triệu USD mỗi chuyến.

Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), các quốc gia không được phép áp phí đối với tàu đi qua eo biển quốc tế hoặc lãnh hải quốc tế. Vì vậy, mô hình mới của Tehran được cho là đang cố “đổi tên” khoản phí này thành dịch vụ bảo hiểm thương mại gắn với đảm bảo an toàn hàng hải.

Negar Mortazavi, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, cho rằng Iran muốn duy trì quyền kiểm soát Hormuz như một “lá bài chiến lược” nếu tiếp tục bị tấn công trong tương lai.

“Các chi tiết pháp lý vẫn đang được Iran hoàn thiện, nhưng nhìn chung họ muốn khiến kế hoạch này trở nên dễ chấp nhận hơn với cộng đồng quốc tế, thay vì bị xem là một quốc gia ngoài vòng pháp luật”, bà nói với Al Jazeera.

Hàng loạt nút thắt tài chính, vận hành và rủi ro từ cấm vận

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo Iran sẽ đối mặt hàng loạt rào cản tài chính, pháp lý và vận hành nếu muốn triển khai chương trình này.

Abdul Khalique, Giám đốc Trung tâm Hàng hải thuộc Đại học Liverpool John Moores, nhận định bảo hiểm hàng hải đòi hỏi nguồn dự phòng tài chính rất lớn cùng mạng lưới tái bảo hiểm quốc tế để chi trả cho các sự cố nghiêm trọng, trong khi các lệnh trừng phạt khiến Iran gần như bị cô lập khỏi hệ thống tài chính và bảo hiểm toàn cầu.

“Nếu không có tái bảo hiểm đáng tin cậy, các chủ tàu sẽ nghi ngờ liệu họ có thực sự được bồi thường khi xảy ra tai nạn, tràn dầu hoặc bị bắt giữ hay không”, ông nói.

Ông cũng cho rằng việc thanh toán bằng Bitcoin càng làm gia tăng rủi ro, do nhiều chính phủ coi giao dịch tiền mã hóa là công cụ né tránh lệnh trừng phạt hoặc rửa tiền.

Ngoài ra, từ ngày 13/4, Mỹ đã triển khai phong tỏa hải quân đối với các tàu đến và đi từ cảng Iran. Vì vậy, ngay cả khi Tehran cấp bảo hiểm, chưa rõ Washington có cho phép các tàu đó lưu thông hay không.

Trong khi đó, các hãng bảo hiểm hàng hải quốc tế đã tăng mạnh phí bảo hiểm chiến tranh đối với tàu đi vào vùng Vịnh kể từ khi xung đột nổ ra.

Nhiều hãng bảo hiểm lớn như Gard, Skuld, NorthStandard và American Club từng đồng loạt hủy bảo hiểm chiến tranh đối với tàu hoạt động tại khu vực Vùng Vịnh. Một số công ty sau đó quay lại thị trường với sự hậu thuẫn của chính phủ. Tập đoàn bảo hiểm Chubb tham gia chương trình tái bảo hiểm hàng hải trị giá 20 tỷ USD do Mỹ hỗ trợ nhằm khôi phục hoạt động vận tải thương mại qua Hormuz.

Dù vậy, nhiều hãng tàu vẫn tránh tuyến đường này do lo ngại nguy cơ tấn công hoặc bị bắt giữ tàu.

Washington cũng cảnh báo các doanh nghiệp rằng việc trả tiền cho Iran để được “đảm bảo an toàn” khi qua Hormuz có thể khiến họ đối mặt các lệnh trừng phạt.

Tương lai mong manh của kế hoạch độc quyền tuyến hải trình

Đến nay, chưa có quốc gia hay hãng vận tải nào công khai tuyên bố sẽ tham gia chương trình bảo hiểm của Iran nếu kế hoạch này chính thức được triển khai.

Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình, Nhà Trắng cho biết Bắc Kinh phản đối việc “quân sự hóa eo biển” và mọi nỗ lực áp phí sử dụng tuyến hàng hải này.

Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres cũng kêu gọi mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz, đồng thời phản đối mọi hình thức thu phí hoặc phân biệt đối xử.

Theo chuyên gia Khalique, nếu chương trình bảo hiểm của Iran được triển khai, khả năng được chấp nhận trên quy mô lớn là rất thấp.

“Một số quốc gia đang chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt phương Tây, như Trung Quốc hoặc các nền kinh tế nhỏ hơn, có thể cân nhắc tham gia nếu điều đó giúp giảm chi phí hoặc đảm bảo được quyền đi qua Hormuz”, ông nói. “Tuy nhiên, phần lớn cường quốc hàng hải và các hãng tàu quốc tế khó chấp nhận kế hoạch này, bởi ngành bảo hiểm phụ thuộc vào niềm tin, khả năng thực thi và các tiêu chuẩn pháp lý được quốc tế công nhận”.

Theo Al Jazeera