Khách hàng lớn nhất của gạo Việt mở cuộc điều tra tự vệ, Bộ Công thương phát thông báo quan trọng

Dù đang triển khai nhiều biện pháp nhằm siết nhập khẩu và bảo vệ ngành lúa gạo nội địa, Philippines - quốc gia nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới - vẫn được dự báo phải mua khoảng 5 triệu tấn gạo trong niên vụ 2026-2027 để bù đắp thiếu hụt nguồn cung trong nước, trong đó Việt Nam tiếp tục là nguồn cung chủ lực.

Theo bản tin ngành hàng lúa gạo mới nhất của Trung tâm Thông tin và Dịch vụ nông nghiệp và môi trường (Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), sản lượng lúa của Philippines trong niên vụ 2026-2027 được dự báo chỉ đạt 19,68 triệu tấn, tăng nhẹ 0,4% so với niên vụ trước.

Mức tăng này chủ yếu nhờ các chương trình hỗ trợ của Chính phủ như Quỹ Tăng cường năng lực cạnh tranh ngành lúa gạo mở rộng trị giá 30 tỷ peso (497,5 triệu USD), Chương trình Lúa gạo Quốc gia trị giá 30,2 tỷ peso (500,8 triệu USD), cùng việc cải thiện phân phối giống và điều kiện thời tiết thuận lợi.

Tuy nhiên, triển vọng tăng trưởng sản xuất của Philippines vẫn bị hạn chế do diện tích thu hoạch gần như không tăng, trong khi chi phí đầu vào duy trì ở mức cao. Giá phân bón, nhiên liệu và vật tư nông nghiệp tăng mạnh khiến nông dân chưa mở rộng gieo trồng, trong khi giá dầu leo thang tiếp tục đẩy chi phí sản xuất tăng thêm.

Trong bối cảnh đó, nhập khẩu gạo của Philippines được dự báo tăng lên 5,10 triệu tấn trong niên vụ 2026-2027, cao hơn 15,9% so với mức 4,40 triệu tấn của niên vụ 2025-2026, nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng và bổ sung dự trữ sau lệnh cấm nhập khẩu gạo kéo dài 4 tháng.

Song song với áp lực nguồn cung, Philippines cũng đang đối mặt với lạm phát thực phẩm gia tăng. Cục Thống kê Philippines cho biết lạm phát thực phẩm đối với 30% hộ gia đình có thu nhập thấp nhất đã tăng lên 3,7% trong tháng 3, từ mức 1,9% của tháng trước. Trong đó, ngũ cốc chiếm 41,8% mức tăng lạm phát thực phẩm, tiếp theo là cá và hải sản với 36,2%, rau củ với 21,1%.

Bộ trưởng Nông nghiệp Philippines Francisco Tiu Laurel cho biết Chính phủ nước này đang kết hợp hỗ trợ tài chính với bảo đảm đầu vào thiết yếu như phân bón nhằm kiểm soát chi phí sản xuất, đồng thời xem xét thêm các biện pháp can thiệp như áp giá trần đối với gạo nhập khẩu để duy trì khả năng chi trả cho người dân.

Trong bối cảnh đó, Bộ Nông nghiệp Philippines vừa khởi xướng điều tra sơ bộ áp dụng biện pháp tự vệ toàn cầu đối với gạo nhập khẩu, với thời kỳ điều tra từ năm 2020 đến tháng 8-2025, trên cơ sở cho rằng lượng gạo nhập khẩu tăng mạnh đã gây thiệt hại hoặc đe dọa nghiêm trọng đến ngành sản xuất lúa gạo nội địa.

Động thái này làm dấy lên lo ngại về khả năng ảnh hưởng đến xuất khẩu gạo của Việt Nam, khi Philippines hiện là thị trường tiêu thụ lớn nhất của gạo Việt. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia và doanh nghiệp cho rằng cuộc điều tra chủ yếu mang tính trấn an dư luận và nông dân trong nước hơn là tín hiệu cho thấy Philippines sẽ siết mạnh nhập khẩu thực chất.

Bà Phan Mai Hương, đồng sáng lập chuyên trang thị trường lúa gạo SS Rice News, nhận định đây chủ yếu là “đòn tâm lý” nhằm xoa dịu nông dân trồng lúa trong bối cảnh giá gạo nội địa giảm theo xu hướng nguồn cung thế giới dồi dào. Theo bà, Philippines đang rơi vào thế khó khi vừa muốn tăng giá thu mua lúa cho nông dân, vừa muốn giảm giá gạo bán ra cho người tiêu dùng.

Bà Hương nhận định, chi phí sản xuất lúa của Philippines hiện ở mức cao, khiến gạo nội địa khó cạnh tranh với hàng nhập khẩu. Thực tế này đã được thừa nhận rộng rãi trong ngành lúa gạo nước này. Bằng chứng là dù Philippines đã áp dụng hạn ngạch nhập khẩu hàng tháng và tăng thuế nhập khẩu từ 15% lên 35%, lượng gạo nhập khẩu vẫn tăng mạnh.

Trong hai tháng đầu năm 2026, nước này nhập 820.000 tấn gạo, tăng gấp đôi cùng kỳ năm trước và vượt 220.000 tấn so với kế hoạch. Ước tính cả quý I/2026, lượng nhập khẩu vượt 1 triệu tấn.

Đại diện Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cũng cho rằng cuộc điều tra tự vệ khó tác động đáng kể đến xuất khẩu gạo Việt Nam do Philippines vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung bên ngoài, trong khi gạo Việt Nam hiện chiếm hơn 80% lượng gạo nhập khẩu của nước này.

Đây cũng là lần thứ hai Philippines điều tra tự vệ đối với gạo nhập khẩu, sau lần đầu vào năm 2019 nhưng kết thúc mà không áp dụng biện pháp hạn chế nào.

Ở chiều ngược lại, xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Philippines vẫn duy trì tăng trưởng tích cực. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong quý I/2026, Việt Nam xuất khẩu 2,3 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch 1,11 tỷ USD, tăng 0,2% về lượng nhưng giảm 7,8% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025 do giá xuất khẩu bình quân giảm. Riêng tháng 3/2026, xuất khẩu đạt 1 triệu tấn, tương đương 516 triệu USD.

Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất của gạo Việt Nam, chiếm 52,6% tổng thị phần xuất khẩu, vượt xa Trung Quốc với 14,8% và Ghana với 7,6%. Giá trị xuất khẩu gạo sang Philippines trong quý I tăng 9,9% so với cùng kỳ năm trước.

Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 2,76 triệu tấn gạo sang Philippines. Với dự báo nhu cầu nhập khẩu của Philippines tiếp tục tăng lên 5,1 triệu tấn vào niên vụ 2026-2027, thị trường này được đánh giá vẫn sẽ giữ vai trò đầu ra chiến lược của ngành gạo Việt Nam trong thời gian tới.

Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế gia tăng và giá gạo thế giới ở mức thấp, ngành gạo Việt Nam cũng đang chịu áp lực lớn về hiệu quả xuất khẩu. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, diện tích gieo cấy lúa đông xuân đến cuối tháng 3/2026 chỉ đạt 2,92 triệu ha, giảm 1,3% so với cùng kỳ, cho thấy xu hướng thu hẹp sản xuất.

Dù vậy, lợi thế cạnh tranh của gạo Việt vẫn được duy trì nhờ chi phí sản xuất thấp. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết giá thành sản xuất lúa vụ đông xuân tại Việt Nam chỉ khoảng 4.200-4.500 đồng/kg, còn vụ hè thu và thu đông khoảng 4.200-5.000 đồng/kg, thấp hơn đáng kể so với nhiều nước sản xuất lớn trong khu vực.

Trước diễn biến điều tra của Philippines, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương) cho biết sẽ theo dõi sát vụ việc và phối hợp hỗ trợ doanh nghiệp. Cơ quan này đề nghị các doanh nghiệp xuất khẩu gạo chủ động rà soát số liệu, chuẩn bị hồ sơ về năng lực sản xuất, chi phí, giá bán và đăng ký tham gia vụ việc với cơ quan điều tra Philippines nhằm bảo vệ quyền lợi trong trường hợp cần thiết.