Khi chiến thắng cuối cùng hóa ra là thất bại của con người

C. S. Lewis, tác giả cuốn sách “Triệt tiêu con người” không phủ nhận những thành tựu ấy. Nhưng ông buộc người đọc phải dừng lại để hỏi: khi ta nói “Con Người” đang có thêm quyền lực trước “Tự Nhiên”, rốt cuộc chủ thể ấy là ai, và cái giá thật sự của quyền lực ấy là gì?

Chỉ là sức mạnh của một số người

Một người đang chết dần vì lao phổi vẫn có thể nói, với vẻ gần như bi tráng, rằng loài người đang chiến thắng Tự Nhiên, dù anh ta là một trong “những thương vong”. Chỉ chi tiết ấy thôi cũng đủ cho thấy Lewis không hề phủ nhận thành tựu của khoa học, càng không xem nhẹ những hy sinh làm nên đời sống hiện đại. Nhưng ngay sau đó, ông đi thẳng vào phần cốt lõi của vấn đề: cái mà ta gọi là “Sức mạnh của con người trước tự nhiên” thật ra là gì?

Theo Lewis, máy bay, vô tuyến, các biện pháp tránh thai, đều là những thành quả thường được xếp vào những tiến bộ của khoa học ứng dụng. Nhưng tác giả nhắc ta nhìn kỹ hơn. Khi một người sử dụng máy bay hay vô tuyến, điều đó không có nghĩa người ấy đang trực tiếp sở hữu một quyền lực cá nhân trước tự nhiên.

Người thật sự nắm quyền lực là người sản xuất, người sở hữu, người cấp phép, người điều khiển, người phân phối. Cũng chính công nghệ ấy có thể được dùng để chở người, nhưng cũng có thể dùng để ném bom; có thể dùng để kết nối, nhưng cũng có thể dùng để tuyên truyền.

Ở đây, “Sức mạnh của con người trước tự nhiên”, dưới mắt tác giả, không phải lúc nào cũng là chiến thắng chung của cả loài người. Nói thẳng ra, rất nhiều khi đó chỉ là việc một số người dùng công cụ kỹ thuật để sắp đặt đời sống của những người khác, trong khi “tự nhiên” được kéo vào như một phương tiện.

Nhưng điều sâu sắc không chỉ nằm ở chỗ bóc trần quyền lực trong hiện tại, Lewis còn đưa vào một yếu tố mà người ta thường bỏ quên: thời gian. Mỗi thế hệ đều tác động lên thế hệ đi sau. Điều đó vốn không mới. Cái mới nằm ở chỗ một thời đại nào đó có thể tiến gần đến khả năng nhào nặn hậu thế theo ý mình, bằng ưu sinh, bằng giáo dục khoa học, bằng tuyên truyền, bằng những kỹ thuật tinh vi tác động vào con người ngay từ đầu đời.

Khi điều đó xảy ra, những người đến sau không hẳn là mạnh hơn. Họ có thể yếu hơn, vì cách họ sống, nghĩ, cảm và lựa chọn đã bị định hình sẵn từ trước. Mặc dù họ có thể được trao trong tay những công cụ kỳ diệu hơn, nhưng đồng thời họ cũng được trao luôn cách phải dùng những công cụ ấy, cách phải nghĩ về mình, về thế giới, về điều gì nên muốn và điều gì nên tránh.

Lewis cho rằng, chính thời đại tưởng mình đã giải phóng con người khỏi truyền thống có thể lại là thời đại ấn định mạnh nhất con người về sau phải là gì. Và khi ấy, quyền lực không còn là chuyện một nhóm người cai trị một nhóm người khác trong cùng một thời. Nó trở thành quyền lực của hiện tại lên tương lai, của những người đang sống, lên những người chưa có cơ hội lên tiếng.

Khi con người tự cho mình quyền làm ra giá trị

Đó là lúc con người chinh phục luôn chính bản tính người: bằng ưu sinh, bằng điều chỉnh trước sinh, bằng giáo dục và tâm lý học ứng dụng, một nhóm người có thể quyết định loài người về sau nên là gì. Và tới đây, câu hỏi quan trọng nhất hiện ra: nếu trận chiến ấy đi đến hồi kết, ai là kẻ chiến thắng?

Câu trả lời của Lewis rất rõ: không phải “con người” nói chung, mà là những “Người nhào nặn”. Nhưng đến đây, ngay cả họ cũng đã rời xa nghĩa cũ của chữ “con người”. Bởi để đứng ở vị trí quyết định loài người phải là gì, họ đã phải tự đặt mình ra ngoài mọi chuẩn mực chung từng ràng buộc cả người dạy lẫn người học, cả người cai trị lẫn kẻ bị trị.

Trong những trật tự cũ, người thầy không tự bịa ra điều thiện, không tự đặt ra chân lý theo ý thích riêng. Họ truyền lại cái mà chính họ cũng phải tuân theo. Với Lewis, đó là Đạo: một chuẩn mực khách quan mà không ai được đứng cao hơn.

Nhưng nếu một khi người nhào nặn đã tự đặt mình ra ngoài mọi chuẩn mực khách quan, họ cũng mất luôn chỗ để tự buộc mình phải dừng lại. “Nghĩa vụ”, “điều tốt”, “vì nhân loại”, “vì tương lai” - những từ ấy nghe vẫn cao đẹp, nhưng tác giả cho thấy chúng không còn chỗ dựa nếu chính kẻ sử dụng chúng tin rằng mọi giá trị rốt cuộc chỉ là sản phẩm do mình tạo ra.

Nói cách khác, nếu người nhào nặn có thể chế tạo ra bất kỳ loại lương tâm nào mà họ muốn ở những người khác, thì họ không còn có thể viện dẫn “lương tâm” như một quyền lực ở trên chính mình. Nếu họ có thể làm ra hàng chục quan niệm về điều tốt, thì “điều tốt” không còn là một chuẩn mực ràng buộc họ, mà chỉ là một vật liệu để lựa chọn. Và khi tất cả những chỗ dựa ấy bị rút đi, cái còn lại để thúc đẩy hành động không phải là một lý trí cao hơn, cũng không phải một đạo đức tinh sạch hơn. Thứ còn lại chỉ là ý thích.

Lewis không cho rằng những người nhào nặn sẽ là quái vật theo nghĩa thông thường. Điều tác giả nói đáng lo hơn nhiều: họ không còn là người theo nghĩa đạo lý cũ nữa. Họ đã bước ra ngoài khuôn khổ của những phán đoán giá trị, và từ đó, điều thúc đẩy họ chỉ còn là thôi thúc trần trụi: tôi muốn. Không phải công lý, không phải nghĩa vụ, không phải lòng thương, mà là bản năng cũ được trao vào tay những công cụ mạnh hơn nhiều.

Và Những Người Nhào Nặn, một khi đã “nhìn xuyên” mọi giá trị và phá bỏ mọi chuẩn mực, rốt cuộc chỉ còn bị dẫn dắt bởi những thôi thúc phi lý bên trong mình. Cuộc chinh phục cuối cùng của Con Người, như Lewis viết, hóa ra lại chính là sự triệt tiêu Loài Người.