Khi người lớn quên mất cách chơi

Chú chuột bạch cũng biết "cười"

Giữa nhịp sống đó, “Tinh thần vui chơi” của Ali Abdaal trong “Vui với việc mình làm” giống như một khoảng nghỉ nhỏ. Nó nhắc lại một điều rất đơn giản: người lớn cũng cần được vui, theo cách rất vô tư.

Ta hay nghĩ niềm vui là phần thưởng sau khi hoàn thành công việc. Nhưng nhiều lúc, nếu không có chút hứng thú từ đầu, ta còn chẳng muốn bắt tay vào làm.

Richard Feynman từng rơi vào trạng thái như vậy. Ở tuổi 27, ông đã là một nhà khoa học nổi bật, nhưng lại mất đi động lực. Vợ mất, động lực lụi tàn, vật lý - thứ từng là tình yêu rực rỡ - bỗng hóa thành một gánh nặng oằn vai. Feynman rơi vào trạng thái mà rất nhiều dân công sở hiện nay đang lặng lẽ chịu đựng: kiệt sức toàn diện.

Cho đến một ngày, ông đang ngồi một mình trong nhà ăn của trường. Trước mặt ông, một sinh viên cứ liên tục ném một chiếc dĩa lên không trung. Feynman nhận thấy một chuyện kỳ lạ: khi chiếc dĩa xoay tròn và lắc lư trên không, tốc độ chuyển động của logo trường Cornell khắc trên dĩa có vẻ nhanh hơn cả tốc độ chuyển động của chiếc dĩa.

Feynman nghĩ đó là một hiện tượng thú vị, nhưng là người đã góp công giải mã quá trình phân hạch hạt nhân phức tạp, lẽ ra ông không nên ngồi đó suy ngẫm về các đặc tính của chiếc dĩa lơ lửng trên không. Nhưng khoảnh khắc tò mò này đã nhen nhóm ngọn lửa trong cõi lòng nguội lạnh của ông. Ông bắt đầu nhớ về điều đã thu hút mình đến với vật lý.

Có lẽ không ít người đều tin rằng, trưởng thành nghĩa là phải nghiêm túc, phải bớt chơi lại. Là tự ép mình theo mục tiêu, kế hoạch, KPI… và lâu dần họ quên mất cảm giác làm một việc chỉ vì thấy thích.

Thế nhưng, tâm lý học lại kể một câu chuyện khác. Jaak Panksepp, trong quá trình nghiên cứu, đã phát hiện ra rằng ngay cả những chú chuột bạch cũng biết "cười" khi được chơi đùa. Bởi khi vui, não bộ tiết ra dopamine, thứ hoóc môn chữa lành tự nhiên, khiến ta cảm thấy dễ chịu hơn và có thêm năng lượng.

Con người cũng vậy. Ali Abdaal gợi ý một cách khá đơn giản: tự tạo ra những “trò nhỏ” trong công việc hằng ngày. Matthew Dicks, khi làm ở McDonald’s, từng rất chán khi mỗi ngày làm việc đều như kéo dài vô tận với một quy trình lặp đi lặp lại – nhận đơn đặt món,

đảo thịt và giao khoai tây chiên… Anh không nghỉ việc, cũng không cố chịu đựng. Anh tự thiết kế một "trò chơi" cho riêng mình: mỗi ngày cố gắng thuyết phục thêm vài khách hàng mua xốt BBQ. Chỉ là một thử thách nhỏ bé, vô thưởng vô phạt, nhưng đủ để Matthew tìm thấy sự thú vị giữa không gian bếp núc ngột ngạt.

Thật ra, cũng không cần thay đổi gì lớn. Chỉ cần đổi cách nhìn một chút. Hãy tìm kiếm niềm vui ngay cả trong những việc nhàm chán nhất. Dù là đóng vai một "nhà thám hiểm" khi mỗi sáng đi làm, thử đi một ngõ mới đến công ty, hay làm một "người kể chuyện" lúc gõ email thông báo nội bộ. Đó là cách ta trân trọng cuộc sống đời thường, khiến những việc lặt vặt hằng ngày trở nên dễ chịu hơn một chút.

Giữa sự nặng nề và lòng tận tâm

Một rào cản vô hình khác tước đoạt đi tinh thần vui chơi của chúng ta là nỗi sợ sai. Thử nghiệm của kỹ sư Mark Rober với 50.000 người cho thấy chúng ta dễ nản như thế nào. Chỉ một dòng chữ "Bạn bị trừ 5 điểm" khi làm sai cũng đủ khiến hàng ngàn người nhụt chí từ bỏ.

Nghe thì buồn cười, nhưng cũng dễ hiểu. Chúng ta sợ vấp ngã. Chúng ta sợ những nỗ lực không đem lại kết quả tốt đẹp. Nhưng cuộc đời đâu phải là một cỗ máy để đúc mọi thứ đều hoàn hảo. Nếu biết nhìn những sai lầm như những "dữ liệu", suy nghĩ của ta sẽ khác. Một mối quan hệ không thành, một dự án dang dở, một bài thuyết trình ấp úng, suy cho cùng, cũng chỉ là những trạm dừng để ta hiểu hơn về chính mình.

Triết gia Alan Watts từng nói một câu rất nổi tiếng: "Đừng nghiêm trọng hóa mọi chuyện, cứ hết lòng thôi." Ông ví cuộc đời như một bàn cờ tỷ phú. Sẽ thật mệt mỏi nếu phải ngồi cùng một người chỉ lăm lăm sát phạt, thuộc lòng từng luật lệ cốt để vơ vét đến đồng xu cuối cùng. Nhưng cũng thật nhạt nhẽo nếu chơi cùng một người hời hợt, buông xuôi. Người chơi thú vị nhất là người biết thả lỏng, toàn tâm toàn ý tận hưởng ván cờ, có thể cười vang khi đi nhầm vào ô phạt. Họ chơi vì niềm vui được ngồi cạnh nhau, chứ không phải vì cái đích thắng thua chung cuộc.

Ranh giới giữa "nghiêm trọng hóa" và "hết lòng" cũng chính là ranh giới của sự bình yên trong tâm trí. Hết lòng là khi ta làm việc với trọn vẹn trí tuệ và một trái tim nhẹ nhõm, không cưỡng cầu. Còn nghiêm trọng hóa là khi ta tự trói mình vào nỗi sợ, khiến một công việc bình thường cũng trở nên căng thẳng quá mức

Ngày mai, có thể mọi thứ vẫn vậy. Vẫn là bàn làm việc cũ, những việc chưa xong, những email chưa trả lời. Nhưng có thể thử khác đi một chút. Không cần nhiều. Chỉ cần trước khi bắt đầu, dừng lại một lúc, nhìn vào việc mình sắp làm và nghĩ xem: có cách nào làm nó đỡ chán hơn không?

Có thể bật một bản nhạc. Đổi chỗ ngồi. Viết một email tử tế hơn bình thường. Hoặc đơn giản là làm chậm lại một chút. Không phải để làm tốt hơn ngay lập tức. Chỉ là để ngày hôm đó trôi qua mà mình còn cảm thấy mình có mặt trong đó.

Chỉ cần một chút thay đổi thôi, cũng đủ để cảm thấy ngày hôm đó có ý nghĩa hơn.