Khi trừng phạt không còn đủ: Vì sao ông Trump phải dùng đến sức mạnh quân sự ở Iran và Venezuela?

Trong nhiều năm, Mỹ đã triển khai một “bộ công cụ” kinh tế được thiết kế cẩn trọng nhằm gây sức ép buộc các đối thủ phải thay đổi hành vi. Tuy nhiên, trong năm nay, chính quyền Tổng thống Donald Trump dường như đã chạm đến giới hạn của những công cụ đó và lựa chọn sử dụng sức mạnh quân sự.

Iran và Venezuela đã trải qua nhiều năm bị Mỹ trừng phạt kinh tế. Tuy nhiên, tình trạng lách lệnh trừng phạt diễn ra phổ biến cùng với việc thực thi lỏng lẻo đã làm suy giảm hiệu lực của các biện pháp này, ngay cả khi Mỹ ngày càng phụ thuộc vào chúng như một cách để tránh xung đột quân sự.

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu ngày càng phân mảnh và các nước tìm đến những lựa chọn khác ngoài đồng USD, sức mạnh tài chính của Mỹ chỉ có thể phát huy đến một mức độ nhất định.

Edward Fishman, nghiên cứu viên cao cấp kiêm Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Địa kinh tế Maurice R. Greenberg thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, nhận định rằng chính quyền Trump nhiều lần đặt ra những mục tiêu trừng phạt vượt quá khả năng mà công cụ này có thể đạt được. Theo ông, mô hình tương tự đã lặp lại ở cả Venezuela và Iran.

Tổng thống Trump từ lâu thể hiện xu hướng ưu tiên sử dụng thuế quan như một vũ khí kinh tế hơn là các lệnh trừng phạt, song trong cả hai nhiệm kỳ ông vẫn áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với lĩnh vực năng lượng của Iran, Venezuela và Nga.

Trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran được ký kết dưới thời Tổng thống Barack Obama và tăng cường đáng kể áp lực trừng phạt với mục tiêu làm suy yếu và cuối cùng là lật đổ chính phủ Iran. Tuy nhiên, bất chấp các biện pháp này, chính quyền Tehran vẫn duy trì quyền lực và tiếp tục theo đuổi chương trình hạt nhân. Tháng trước, Mỹ và Israel đã tiến hành các cuộc tấn công vào Iran trong một nỗ lực táo bạo nhằm loại bỏ vĩnh viễn chương trình hạt nhân của nước này.

Tại Venezuela, sau cuộc tái đắc cử gây tranh cãi của Tổng thống Nicolás Maduro năm 2018, chính quyền Trump cũng áp dụng một loạt biện pháp trừng phạt mạnh tay với kỳ vọng làm suy yếu quyền lực của ông Maduro. Các biện pháp này đã khiến nền kinh tế Venezuela chịu tổn thất nặng nề, song cuối cùng Mỹ vẫn phải tiến hành một chiến dịch quân sự vào tháng 1 để bắt giữ ông Maduro trong khu phức hợp được bảo vệ nghiêm ngặt tại Caracas.

Các công cụ trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ cho phép Washington phong tỏa tài sản và chặn các giao dịch liên quan đến các công ty, cá nhân hoặc chính phủ bị nhắm mục tiêu.

Theo các chuyên gia, trừng phạt chỉ là một phần trong bộ công cụ rộng hơn mà các chính phủ sử dụng để gây sức ép lên đối thủ.

Adam Smith, cựu quan chức phụ trách trừng phạt tại Bộ Tài chính Mỹ và hiện là đối tác tại hãng luật Gibson, Dunn & Crutcher, cho rằng bản chất của các lệnh trừng phạt là làm suy yếu dần dần chứ không phải khiến một hệ thống sụp đổ ngay lập tức. Theo ông, các biện pháp này có thể làm thay đổi “bàn cờ chiến lược” nhưng hiếm khi tạo ra “đòn chiếu hết”.

Trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump đã sử dụng trừng phạt một cách mạnh mẽ, khiến nhiều đồng minh của Mỹ khó chịu và thúc đẩy các nỗ lực né tránh trừng phạt trên toàn cầu. Khi đó, Bộ trưởng Tài chính Steven Mnuchin từng cảnh báo rằng việc lạm dụng các biện pháp trừng phạt có thể khiến thế giới dần rời xa đồng USD với tư cách đồng tiền dự trữ toàn cầu. Ông nhấn mạnh rằng vị thế toàn cầu của USD trong thương mại và hệ thống ngân hàng mang lại cho Mỹ những lợi thế lớn, nhưng những lợi thế đó có thể bị xói mòn theo thời gian.

Sau khi quay trở lại Nhà Trắng, cách trừng phạt của ông Trump được cho là còn thiếu nhất quán hơn và đôi khi phá vỡ các chuẩn mực ngoại giao truyền thống.

Tháng 7 vừa qua, Bộ Tài chính Mỹ đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với Thẩm phán Tòa án Tối cao Brazil Alex de Moraes, người đã chủ trì phiên tòa xét xử và kết án cựu Tổng thống Jair Bolsonaro - một đồng minh chính trị của ông Trump - vì nỗ lực lật ngược kết quả cuộc bầu cử năm 2022 tại Brazil.

Việc sử dụng trừng phạt mang tính trả đũa chính trị đã gây bất bình trong nội bộ Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) của Bộ Tài chính Mỹ, và một số quan chức đã từ chức ngay sau khi quyết định được ban hành, theo một cựu quan chức Bộ Tài chính. Đến tháng 12, lệnh trừng phạt đối với ông de Moraes đã được dỡ bỏ.

Song song với đó, Bộ Tài chính Mỹ cũng đang mở rộng phạm vi áp dụng các công cụ tài chính ngay trong nội địa. Tháng 1 vừa qua, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent thông báo Mạng lưới Thực thi Tội phạm Tài chính (FinCEN) đã ban hành một lệnh giám sát địa lý tại bang Minnesota, yêu cầu các ngân hàng và tổ chức chuyển tiền tại một số hạt phải báo cáo chi tiết hơn về các giao dịch chuyển tiền ra khỏi Mỹ.

Chính sách này gây ra nhiều bối rối cho các ngân hàng địa phương. Theo các nguồn tin am hiểu vấn đề, những bất đồng nội bộ liên quan đến chính sách này là một trong những nguyên nhân dẫn đến việc John Hurley - Thứ trưởng phụ trách chống khủng bố và tình báo tài chính - rời khỏi Bộ Tài chính vào tháng trước. Hiện Gene Lange, cố vấn của ông Bessent, đang tạm thời đảm nhiệm vai trò điều hành bộ phận này.

Trong khi đó, Bộ Tài chính Mỹ cũng bị chỉ trích vì nới lỏng một số chính sách nhằm kiểm soát các giao dịch tài chính bất hợp pháp, đặc biệt là quy định buộc các doanh nghiệp phải công khai cấu trúc sở hữu. Cơ quan này hiện không thực thi các yêu cầu báo cáo thuộc Đạo luật Minh bạch Doanh nghiệp năm 2024, với lý do cho rằng quy định này tạo gánh nặng quá lớn cho các doanh nghiệp nhỏ tại Mỹ. Những người ủng hộ đạo luật cảnh báo rằng việc nới lỏng này có thể khiến các hoạt động rửa tiền và buôn bán fentanyl trở nên dễ dàng hơn.

Theo The New York Times