Không phải dầu khí, Nga nắm 'vũ khí' 9,2 tỷ USD, sẵn sàng đem ra bàn đàm phán với Mỹ và EU

Theo một báo cáo chính sách mới công bố của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu ECFR, Moscow đang tận dụng nỗi lo toàn cầu về thiếu hụt khoáng sản chiến lược để tìm lại đòn bẩy trước các lệnh trừng phạt.

Dự án mang tên Thung lũng Angara - Yenisei được thiết kế nhằm biến một khu vực hẻo lánh của Siberia thành trung tâm khai thác và chế biến các khoáng sản then chốt như lithium, germanium và nhiều kim loại hiếm khác. Đây đều là những nguyên liệu không thể thiếu đối với các ngành công nghệ cao, năng lượng xanh và quốc phòng, đồng thời đang trong tình trạng khan hiếm nghiêm trọng trên toàn cầu.

Theo ông Kirill Shamiev, nghiên cứu viên của ECFR, Nga đang chủ động chuẩn bị sử dụng Thung lũng Angara - Yenisei như một “con bài mặc cả” trong các cuộc thương lượng hòa bình trong tương lai. Trong bối cảnh các nhà lãnh đạo châu Âu và Mỹ tìm kiếm lối thoát ngoại giao cho cuộc chiến tại Ukraine, Điện Kremlin kỳ vọng giá trị chiến lược của khoáng sản sẽ buộc các bên phải nối lại hợp tác.

Đất hiếm trở thành “ngoại giao tài nguyên” mới

Tổng thống Vladimir Putin được cho là đang tận dụng xu hướng “ngoại giao khoáng sản” của Tổng thống Mỹ Donald Trump, người nhiều lần gắn các thỏa thuận tài nguyên với các cuộc đàm phán hòa bình. Ngay trong năm đầu nhiệm kỳ, Washington đã từng liên kết viện trợ Ukraine với một thỏa thuận khai thác khoáng sản ký ngày 30/4 năm ngoái.

Trong hơn một thập kỷ qua, Mỹ và châu Âu gần như “ngủ quên”, để Trung Quốc xây dựng vị thế thống trị trong khai thác và chế biến đất hiếm, trong khi phần còn lại của thế giới phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu từ Bắc Kinh.

Sau Trung Quốc, Nga là quốc gia sở hữu trữ lượng khoáng sản chiến lược lớn hàng đầu thế giới. Moscow đã là nhà sản xuất đáng kể ở một số lĩnh vực như uranium làm giàu và nhóm kim loại bạch kim, đồng thời còn sở hữu nguồn dự trữ dồi dào nhiều kim loại cơ bản khác.

Ông Trump cũng nhiều lần thể hiện mong muốn tiếp cận các nguồn tài nguyên này. Về phía mình, ông Putin tỏ rõ sẵn sàng hợp tác, liên tục đưa ra các đề xuất dự án chung và liên doanh. Tại hội nghị thượng đỉnh ở Alaska ngày 15/8, hai nhà lãnh đạo thậm chí đã thảo luận khả năng khai thác đất hiếm thông qua một liên doanh.

Châu Âu mắc kẹt giữa Trung Quốc và Nga

Vấn đề tiếp cận đất hiếm càng trở nên cấp bách sau khi Trung Quốc siết nguồn cung sang phương Tây trong bối cảnh căng thẳng thương mại với Mỹ liên quan đến thuế quan năm ngoái.

Liên minh châu Âu hiện gần như không có mỏ đất hiếm đáng kể, buộc phải tìm kiếm thỏa thuận thương mại để đảm bảo nguồn cung. Gần đây nhất, EU ký hiệp định thương mại quy mô lớn với Ấn Độ, trong đó bao gồm các điều khoản nhượng bộ và cung ứng khoáng sản.

Theo ECFR, lượng nhập khẩu đất hiếm của EU đã giảm 29% trong năm 2024 do Trung Quốc thắt chặt cấp phép xuất khẩu, khiến nhiều ngành then chốt như quốc phòng và công nghệ cao rơi vào thế dễ tổn thương. Một số quốc gia như Estonia thậm chí đang nhập tới 88% đất hiếm từ Nga, tạo ra mức phụ thuộc mà các chuyên gia cảnh báo có thể bị Moscow lợi dụng làm công cụ gây sức ép.

Mục tiêu giành 10% thị phần toàn cầu

Moscow đặt mục tiêu nâng thị phần đất hiếm toàn cầu từ 1,3% hiện nay lên 10% vào năm 2030 và cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc. Angara Yenisei Valley được xác định là hạt nhân cho tham vọng này.

Chính phủ Nga đã chỉ định khu vực dự án là đặc khu kinh tế, đưa ra nhiều ưu đãi thuế nhằm thu hút vốn và công nghệ từ châu Âu và Mỹ, bất chấp các lệnh trừng phạt vẫn đang có hiệu lực.

Dù sở hữu trữ lượng đất hiếm đã được chứng minh khoảng 28,7 triệu tấn, thuộc nhóm lớn nhất thế giới, Nga vẫn thiếu công nghệ khai thác và chế biến hiện đại. Đối tác Trung Quốc không sẵn sàng chia sẻ công nghệ, trong khi các biện pháp trừng phạt phương Tây càng khiến Moscow khó tiếp cận thiết bị tiên tiến.

Dự án được giao cho các quan chức cấp cao giám sát, trong đó cựu Bộ trưởng Quốc phòng Sergey Shoigu phụ trách phát triển và Phó Thủ tướng thứ nhất Denis Manturov làm chủ tịch hội đồng giám sát, cho thấy tầm quan trọng chính trị đặc biệt mà Điện Kremlin dành cho kế hoạch này.

Theo ông Shamiev, “củ cà rốt kinh tế” mà Nga đưa ra có thể làm lung lay sự thống nhất của châu Âu, khi tăng trưởng yếu và căng thẳng thương mại với Mỹ khiến hợp tác về nguyên liệu thô trở nên hấp dẫn hơn về mặt chính trị.

“Điện Kremlin đang đặt cược rằng chủ nghĩa thực dụng kinh tế sẽ lấn át các lệnh trừng phạt. Bằng cách khai thác mong muốn tự chủ chiến lược của châu Âu khỏi Trung Quốc, Moscow hy vọng chia rẽ EU và củng cố đòn bẩy trong bất kỳ thỏa thuận hậu chiến nào”, ông cảnh báo.

Các nhà phân tích cho rằng đây là chiến lược dài hạn nhằm tái định hình quan hệ Nga phương Tây trong thời kỳ hậu xung đột, chuyển trọng tâm từ phụ thuộc năng lượng sang kiểm soát các nguyên liệu cốt lõi cho nền kinh tế xanh và kỹ thuật số.

Theo Bne Intellinews