Không phải ông Trump, thặng dư thương mại 1.200 tỷ USD của Trung Quốc mới là thứ đang phá vỡ trật tự toàn cầu?

Khi Thủ tướng Canada Mark Carney bước lên bục phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới 2026 ở Davos, than phiền rằng các “cường quốc kinh tế” đang phá vỡ trật tự quốc tế, nhiều người mặc nhiên cho rằng ông đang ám chỉ Mỹ. Nhưng trên thực tế, phát biểu ấy cũng hoàn toàn có thể - và có lẽ nên - được hiểu là nói về Trung Quốc.

Chỉ vài ngày trước đó, Bắc Kinh công bố số liệu cho thấy thặng dư thương mại của Trung Quốc trong năm 2025 đã tăng vọt 20%, lên mức 1,2 nghìn tỷ USD. Dù hàng rào thuế quan của ông Trump đã khiến xuất khẩu Trung Quốc sang Mỹ sụt giảm mạnh, tổng kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc vẫn tăng hơn 5%. Xuất khẩu sang khối ASEAN tăng hơn 13%, sang Liên minh châu Âu tăng trên 8%. Trong khi đó, nhập khẩu gần như không tăng, làm trầm trọng thêm sự mất cân đối trong cán cân thương mại.

Chính sự mất cân bằng khổng lồ này đang bóp nghẹt các ngành sản xuất trên phạm vi toàn cầu - từ các nền kinh tế giàu có ở châu Âu cho tới những quốc gia thu nhập thấp và trung bình ở châu Á và Mỹ Latinh. Như Eswar Prasad, cựu trưởng bộ phận Trung Quốc của IMF, nhận định thẳng thắn: “Hãy quên thuế quan của ông Trump đi. Mối nguy thực sự nằm ở thặng dư thương mại của Trung Quốc”.

Tác động hệ thống: Ngành sản xuất toàn cầu bị bóp nghẹt và phản ứng dây chuyền

Làn sóng xuất khẩu ồ ạt của Trung Quốc nhắc nhở thế giới rằng việc Mỹ quay lưng với trật tự toàn cầu mà chính họ từng dẫn dắt không diễn ra trong chân không. Cam kết của Mỹ đối với toàn cầu hóa và dân chủ tự do đã dần sụp đổ dưới áp lực từ một mô hình tăng trưởng dựa nặng vào xuất khẩu của Trung Quốc - mô hình vừa mang lại hàng hóa giá rẻ cho thế giới, vừa làm xói mòn nền tảng công nghiệp của nhiều nền kinh tế.

Sự mong manh của Mỹ không phải là lỗi của Trung Quốc. Nhưng Bắc Kinh cần nhận thức rõ rằng chiến lược hiện tại của họ đang tạo ra áp lực mang tính hệ thống đối với các thể chế kinh tế quốc tế. Nếu Trung Quốc muốn duy trì - và hưởng lợi từ - bất kỳ hình thức nào của trật tự thương mại toàn cầu đã góp phần làm nên sự trỗi dậy của họ, thì nước này buộc phải xem xét lại các chính sách trọng thương vốn đang hút cầu toàn cầu để duy trì việc làm trong nước, trong khi làm suy yếu cơ hội phát triển của các quốc gia khác.

Mỹ, “cú sốc Trung Quốc” và nguồn gốc chính trị của sự đổ vỡ trật tự toàn cầu

Sự trỗi dậy của ông Trump không chỉ là sản phẩm của những sai lầm nội tại của nước Mỹ, mà còn bắt nguồn từ cảm giác bất mãn sâu sắc với một trật tự toàn cầu mà nhiều cử tri Mỹ tin rằng đã đối xử bất công với họ. “Cú sốc Trung Quốc” sau khi Bắc Kinh gia nhập WTO năm 2001 đã giáng đòn nặng nề vào các trung tâm sản xuất của Mỹ - những khu vực đến nay vẫn chưa phục hồi - và tạo ra mảnh đất màu mỡ cho chủ nghĩa dân túy kinh tế trỗi dậy.

Tuy nhiên, điều khiến phản ứng của Mỹ trở nên dữ dội hơn các quốc gia phát triển khác là sự thiếu vắng một mạng lưới an sinh và điều tiết xã hội đủ mạnh để hấp thụ các cú sốc của toàn cầu hóa và tiến bộ công nghệ. Trong khi Đức, Anh, Pháp, Ý hay Nhật Bản cũng chứng kiến ngành sản xuất thu hẹp trong nhiều thập kỷ, không nơi nào cử tri lại tìm cách “trừng phạt phần còn lại của thế giới” như cách ông Trump đã làm.

Dù vậy, Trung Quốc sẽ phạm sai lầm nghiêm trọng nếu cho rằng các chính sách của mình không góp phần gây ra những rạn nứt sâu sắc trong nền kinh tế toàn cầu. Xuất khẩu áp đảo của Trung Quốc đang làm thay đổi nhận thức về lợi ích của thương mại tự do không chỉ ở Mỹ, mà trên toàn thế giới. Kể từ năm 2020, WTO ghi nhận hơn 300 cuộc điều tra chống bán phá giá do các nền kinh tế thu nhập thấp và trung bình tiến hành đối với hàng hóa Trung Quốc.

Mexico đã áp thuế lên tới 50% đối với hàng Trung Quốc. Ấn Độ tăng mạnh thuế nhập khẩu thép để chặn làn sóng hàng giá rẻ. Liên minh châu Âu - vốn từng là trụ cột của thương mại đa phương - nay cũng ngày càng đồng thuận với Mỹ rằng WTO không còn vận hành hiệu quả trong bối cảnh hiện nay.

Như Ủy viên thương mại EU Maroš Šefčovič đã cảnh báo, thế giới đang cần gấp một hệ thống quản trị thương mại toàn cầu mới, phù hợp với thế kỷ 21.

Nguyên tắc “đối xử tối huệ quốc” - từng là nền tảng của thời kỳ hoàng kim toàn cầu hóa - đang bị đặt dấu hỏi khi ngày càng nhiều quốc gia tin rằng Trung Quốc không chơi theo luật: duy trì đồng tiền bị định giá thấp, trợ cấp tín dụng và ưu đãi quy mô lớn cho doanh nghiệp xuất khẩu, trong khi thị trường nội địa vẫn đóng kín.

Ngã rẽ chiến lược của Trung Quốc và tương lai trật tự thương mại toàn cầu

Thế giới cần một Trung Quốc tham gia tích cực và có trách nhiệm. Khi Mỹ rút lui khỏi vai trò bảo vệ luật lệ và thể chế quốc tế, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới hoàn toàn có thể trở thành đối trọng quan trọng để duy trì hệ thống thương mại mở. Nhưng để làm được điều đó, Bắc Kinh phải chứng minh rằng mình không chỉ là “lựa chọn ít tệ hơn” so với Mỹ, mà là một nhà lãnh đạo thực sự của trật tự kinh tế toàn cầu.

Việc tiếp tục sản xuất vượt xa khả năng hấp thụ của thế giới - từ thép đến ô tô - không chỉ làm xói mòn niềm tin quốc tế, mà cuối cùng còn không phục vụ lợi ích dài hạn của chính Trung Quốc. Đầu tư ngày càng kém hiệu quả, lợi nhuận suy giảm, và chi tiêu hộ gia đình chỉ chiếm khoảng 40% GDP - thấp hơn nhiều so với mức 60% của các nước OECD - cho thấy mô hình hiện tại đang đến giới hạn.

Ông Trump đang vô tình trao cho Bắc Kinh một cơ hội lịch sử để định hình lại trật tự thương mại toàn cầu khi Mỹ thu mình. Nhưng nếu Trung Quốc tiếp tục bám chặt vào chiến lược xuất khẩu bằng mọi giá, họ không chỉ củng cố lập luận của những người phản đối toàn cầu hóa ở Mỹ, mà còn tiếp tục làm xói mòn nền tảng của chính hệ thống đã giúp họ trỗi dậy.

Theo The Guardian